حضرت معاویهس برای عایشهل پولی به میزان صد و هشتاد هزار درهم فرستاد. حضرت عایشهل شروع نمود و در بین مردم توزیع کرد تا اینکه همهی آن پول صدقه داده شد. وی خودش روزه بود و به کنیزش گفت تا برایش افطاری آماده کند. کنیز برای او نان و روغن آورد، و به او گفت: آیا نمیشد از این همه پولی که امروز تقسیم کردی به اندازهی یک درهم گوشت میخریدی تا با آن افطار کنیم؟ اینگونه مبلغی گزاف را صدقه میداد و از یاد میبرد که درهمی را برای خرید افطار کنار بگذارد.
***
یک روز، حضرت عمر بن خطابس پول بسیار زیادی را خدمت رسول الله ج برد. پیامبر ج از او پرسید: «ماذا أبقيتَ لأهلك يا عمر؟». «ای عمر، چیزی هم برای خانوادهات باقی گذاشتی»؟ وی گفت: نصف دارائیم را برای آنان کنار گذاشتهام.
ابوبکر صدیقس کل دارایش را نزد رسول الله ج حاضر نمود. پیامبر ج پرسید: «ماذا تركتَ لأولادك يا أبا بكر؟». «ای ابوبکر، برای بجههایت چه باقی گذاردی»؟ گفت: برایشان خدا و رسولش را باقی گذاشتهام!.
بخشندگی (کرم) به هرچه پسندیده و نیکوست از انواع خیر و سربلندی و جوانمردی و بخشش و انفاق، اطلاق میگردد.
از پیامبر ج سؤال شد: بخشندهترین مردم کیست؟ فرمود: «با تقواترین آنان». گفتند: منظور سؤال ما این (کرم به معنی بزرگواری و هم به معنی بخشندگی است و اصحاب دومی را در نظر داشتهاند) نبود. فرمود: «فَأَكْرَمُ النَّاسِ يُوسُفُ نَبِىُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِىِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِىِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ». [بخاری] یعنی: «پس با کرم و بخششترین کس یوسف پیامبر خدا فرزند پیامبر خدا فرزند خلیل خدا بوده است».
پیامبر ج، یوسف÷ را فردی بخشنده توصیف میکند از این جهت که بزرگی نبوت و علم و زیبایی و پاکی و جوانمردی و عدل و آقایی دنیا و دین همگی در وی جمع شده است. او پیامبر پسر پیامبر پسر پیامبر پسر پیامبر است.
بخشایندگی یکی از صفات خداوند سبحان است، و پاداش او بسیار، و در عطاء کردن سخی است و بخشش وی هرگز تمام نمیشود.
بخشش پیامبر ج:
پیامبر ج هم از لحاظ اصالت و نسب، بزرگوارترین انسانها بوده است و هم از لحاط کرم و بخشش و عطا.
روزی مردی نزد او آمده و درخواست کمک مالی کرد. پیامبر ج گلهای گوسفند را که بین دو کوه پراکنده بود را به او بخشید و آن مرد تمام آن گله را برد و نزد قومش بازگشت و به آنها گفت: اسلام را بپذیرید که محمد ج میبخشد و از فقر باکی ندارد. [احمد].
بر اساس آنچه حضرت عایشهل از آنحضرت ج تعریف میکند: «أَنَّهُمْ ذَبَحُوا شَاةً فَقَالَ النَّبِىُّ ج: مَا بَقِىَ مِنْهَا. قَالَتْ مَا بَقِىَ مِنْهَا إِلاَّ كَتِفُهَا. قَالَ: بَقِىَ كُلُّهَا غَيْرَ كَتِفِهَا». [ترمذی] یعنی: «آنها گوسفندی را ذبح کردند و آن را میان فقرا تقسیم نمودند. پیامبر ج فرمود: که چه از آن باقیمانده است؟
او گفت که از آن جز شانهاش باقی نمانده. پیامبر ج فرمود: جز شانهاش همهاش باقی مانده است».
نتیجه اینکه چیزی که انسان در راه خدا صدقه میبخشد همان چیزی است که روز قیامت باقی میماند و از میان نمیرود جز آنچه در دنیا استفاده شده باشد. رسول خدا ج فرمودهاند: «مَا نَقَصَ مَالُ عَبْدٍ مِنْ صَدَقَةٍ». [ترمذی] یعنی: «مال هیچ بندهای از صدقه کم نمیشود».
از این لحاظ که کرم به اعمال پسندیده اطلاق میگردد، انواع زیادی دارد از جمله:
فرد مسلمان باید بواسطهی احسان در عبادت و طاعات و معرفت او چنان که شایستهی اوست و انجام اوامر و اجتناب از نواهی او با خدای خویش کریم باشد.
با پیروی از سنت او و حرکت بر راه و شیوهاش و تبعیت از رهنمودهای او و بزرگداشت وی به آن دست مییابد.
انسان نباید خود بیارزش دانسته، یا آن را به گمراهی بکشاند و یا آن را در معرض سخنان بد و ناروا قرار دهد. خداوند بندگان کریم خود را اینچنین وصف مینماید: ﴿وَإِذَا مَرُّواْ بِٱللَّغۡوِ مَرُّواْ كِرَامٗا﴾ [الفرقان: 72]. یعنی: «و کسانىاند که گواهى دروغ نمىدهند و چون بر لغو بگذرند با بزرگوارى مىگذرند».
کرم و بخشش در رابطه با خانواده و خویشاوندان:
فرد مسلمان با همسر و فرزندان و نزدیکان با کرامت و به نیکی رفتار میکند، و نفقهی آنان را میدهد. بهترین بخشش و انفاق، دادن آن به خانواده و همسر است.
پیامبر ج فرموده است: «دِينَارٌ أَنْفَقْتَهُ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَدِينَارٌ أَنْفَقْتَهُ فِى رَقَبَةٍ وَدِينَارٌ تَصَدَّقْتَ بِهِ عَلَى مِسْكِينٍ وَدِينَارٌ أَنْفَقْتَهُ عَلَى أَهْلِكَ أَعْظَمُهَا أَجْرًا الَّذِى أَنْفَقْتَهُ عَلَى أَهْلِكَ». [مسلم] یعنی: «دیناری است که در راه خدا صرف میکنی، و دیناری است که در آزادی بندهای صرف میکنی، و دیناری است که بر مسکین صرف میکنی و دیناری است که به خانوادهات صرف میکنی، ثواب آنکه بر خانوادهات صرف میکنی فزونتر است».
نیز میفرماید: «إِذَا أَنْفَقَ الْمُسْلِمُ نَفَقَةً عَلَى أَهْلِهِ وَهْوَ يَحْتَسِبُهَا (أي ينوي عند إنفاقها أنها خالصة لوجه الله)، كَانَتْ لَهُ صَدَقَة». [متفق علیه] یعنی: «هرگاه مردی برای دریافت رضای خداوند (یعنی در موقع دادن خرج نمودن نیت او خالص پاک برای رضای خدا باشد) به خانوادهاش مصرف نماید، برایش صدقه بحساب میآید».
در صدقه دادن به نزدیکان اجر دو برابر دریافت میشود. در این حالت فرد مسلمان هم پاداش صدقه را در یافت میدارد و هم پاداش صلهی رحم را. پیامبر ج دراین باره میفرمایند: «الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ وَهِىَ عَلَى ذِى الرَّحِمِ ثِنْتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ». [ترمذی و نسائی و ابن ماجه] یعنی: «صدقه بر مسکین یک صدقه است، و اگر برای قرابت دهد دوتا است: هم صدقه، و هم صلهی رحم».
پیامبر ج فرمودند: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يُؤْذِ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ». [متفق علیه] یعنی: «آنکه بخدا و روز آخرت ایمان دارد، باید همسایهاش ر انیازارد. و هرآنکه بخدا و روز آخرت ایمان دارد،باید مهمان خود را احترام کند و آنکه بخدا و روز آخرت ایمان دارد، باید سخن خیر بر زبان راند و یا خاموش شود».
روشهای زیادی برای بخشش و کرم با مردم وجود دارد، لبخند بر چهرهی انسان صدقه است، همانگونه که پیامبر ج فرمودند: «لاَ تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ». [مسلم] یعنی: «هیچ چیزی از کار خیر را خوار مشمار، هر چند که با چهرهای گشاده با برادرت روبرو شوی».
علیس با تاکید بر بخشش، هر چند اندک باشد چنین فرموده است: که از بخشیدن کم شرم نداشته باشید زیرا که محروم کردن از آن کمتر است، از دادن زیاد نترسید که شما از آن زیادتر هستید.
پیامبر ج میفرمایند: «كُلُّ سُلاَمَى مِنَ النَّاسِ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ كُلَّ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشَّمْسُ - قَالَ - تَعْدِلُ بَيْنَ الاِثْنَيْنِ صَدَقَةٌ وَتُعِينُ الرَّجُلَ فِى دَابَّتِهِ فَتَحْمِلُهُ عَلَيْهَا أَوْ تَرْفَعُ لَهُ عَلَيْهَا مَتَاعَهُ صَدَقَةٌ - قَالَ - وَالْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ وَكُلُّ خَطْوَةٍ تَمْشِيهَا إِلَى الصَّلاَةِ صَدَقَةٌ وَتُمِيطُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ». [متفق علیه] یعنی: «بر هر مفصل و بند از مردم در هر روزی که آفتاب بر وی میتابد، صدقه لازم است. میان دو کس عدالت میکنی صدقه است. مردی را در باز کردن ستورش یاری میکنی یا خودش را بر آن سوار میکنی صدقه است. سخن نیکو صدقه است، و به هر گامی که بسوی نماز مینهی صدقه است. دور کردن پلیدی از راه صدقه است».
همچنین پیامبر ج میفرماید: «كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ». [بخاری] یعنی: «هر کار پسندیده و خوبی، صدقه است».
بخشش و انفاق به هنگام گرفتاری و نیازمندی مسلمانان:
بر مسلمان واجب است که در هنگام مشکلات دیگر مسلمانان به آنها کمک و انفاق نماید. مثلا در وقت جنگ لازم است تا در تجهیز لشکر مسلمین کمک کند، و در گیر و دار تعلیم، در آسان کردن آن کمک کند. و اگر در آنجا مرض و با (بیماری مسری) یا مانند آن بود در ریشه کن ساختن آن بیماری با مال و ثروت خود شرکت نماید. چنانچه فرد مسلمان از نیاز برادر مسلمانش به غذا و دارو در سرزمین اسلامی معینی اطلاع داشته باشد بر او واجب است که به یاریش بشتابد.
اجر و ثواب بخشش و کرم بسیار است. خداوند متعال در جای جای قرآن کریم ما را به آن ترغیب نموده و میفرماید: ﴿مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتۡ سَبۡعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنۢبُلَةٖ مِّاْئَةُ حَبَّةٖۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ ٢٦١﴾ [البقرة: 261]. یعنی: «مَثَل (صدقات) کسانى که اموال خود را در راه خدا انفاق مىکنند همانند دانهاى است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشهاى صد دانه باشد، و خداوند براى هر کس که بخواهد (آن را) چند برابر مىکند، و خداوند گشایشگر داناست».
در جایی دیگر میفرماید:
﴿وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ﴾ [البقرة: 272]. یعنی: «...و هر مالى را که انفاق کنید (پاداش آن) به طور کامل به شما داده خواهد شد و ستمى بر شما نخواهد رفت».
همچنین خداوند متعال میفرماید: ﴿ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ فَلَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ ٢٧٤﴾ [البقرة: 274]. یعنی: «کسانى که اموال خود را شب و روز، و نهان و آشکارا، انفاق مىکنند، پاداش آنان نزد پروردگارشان براى آنان خواهد بود، و نه بیمى بر آنان است و نه اندوهگین مىشوند».
بخشش فرد را به بهشت نزدیک و از آتش جهنم دور میسازد. پیامبر ج فرمود: «السَّخِىُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ بَعِيدٌ مِنَ النَّارِ وَالْبَخِيلُ بَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ بَعِيدٌ مِنَ الْجَنَّةِ بَعِيدٌ مِنَ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنَ النَّارِ». [ترمذی] یعنی: «انسان باسخاوت به خدا نزدیک است، به بهشت نزدیک است و به مردم نزدیک است و از آتش بدور است. و بخیل از خدا دور است. از بهشت دور است. از مردم دور است و به آتش نزدیک است».
بخشش و کرم باعث برکت و افزونی مال است. پیامبر ج فرمود: «مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلاَّ مَلَكَانِ يَنْزِلاَنِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا، وَيَقُولُ الآخَرُ اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا». [بخاری] یعنی: «هر روزی که بندگان خدا صبح میکنند، دو فرشته فرو آیند، یکی از آنها میگوید: خدایا برای مصرف کننده عوض ده، و دیگری میگوید: خدایا مال ممسک و بخیل را تلف کن».
خداوند متعال در حدیث قدسی میفرماید: «أَنْفِقْ يَا ابْنَ آدَمَ أُنْفِقْ عَلَيْكَ». [متفق علیه]. یعنی: «ای فرزند آدم، ببخش (عطا کن) تا بر تو ببخشم (به تو عطا نمایم)».
بخشش باعث عزت و سربلندی در دنیا و ترقی در قیامت میشود.
بخشندگی انسان را محبوب خانواده و همسایه و نزدیکان و همهی مردم میسازد. بخاطر تمام این فضیلتها انسان مسلمان دوست دارد کریم و بخشنده باشد.
پیامبر ج فرمود: «لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِى اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَسَلَّطَهُ عَلَى هَلَكَتِهِ فِى الْحَقِّ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ حِكْمَةً فَهْوَ يَقْضِى بِهَا وَيُعَلِّمُهَا». [بخاری] یعنی: «غبطه خوردن جز در دو چیز جواز ندارد، یکی مردیکه خداوند به او مالی داده و او را در مصرف نمودن آن در راه حق قدرت دادهاست، و مردیکه خداوند به او علمی داده و او بدان حکم نموده و آن را تعلیم میدهد».
بهتر است تا مسلمان خود را بر راه و روش بخشندگی بپروراند، و سعی کند خود را از خردسالی به آن عادت دهد، و بداند که آنچه دارد ازآن خدا است و خداوند مالک او است، و این را هم نیک بداند که پاداش خداوند بسیار عظیم است. به خدا اطمینان داشته باشد. فقیر را به هنگام بخشیدن شرمسار نگرداند. و در بخشش کرم به پیامبرج و اصحابش تاسی بجوید. بر او لازم است تا در همهی اوقات سال بر بخشش و کرم بیافزاید، به خصوص در ماه رمضان، و در عیدها و مناسبتهایی که نیاز به بخشش و انفاق هست.
فرد مسلمان نباید دارای صفت بخل و تنگ چشمی باشد، برای اینکه مورد خشم و غضب خداوند سبحان و همهی مردم واقع میشود. از پیامبر ج روایت شده است، که میفرماید: «خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِى مُؤْمِنٍ الْبُخْلُ وَسُوءُ الْخُلُقِ». [ترمذی] یعنی: «این دو خصلت در مؤمن گرد نمیآیند: بخل و بدخلقی».
خداوند در بسیاری آیات قرآن کریم از انسان بخیل خرده گرفته، و او را از آن بر حذر داشته است. خداوندU میفرماید: ﴿وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ هُوَ خَيۡرٗا لَّهُمۖ بَلۡ هُوَ شَرّٞ لَّهُمۡۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِۦ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ ١٨٠﴾ [آلعمران: 180]. یعنی: «و کسانى که به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا کرده بخل مىورزند هرگز تصور نکنند که آن [بخل] براى آنان خوب است بلکه برایشان بد است به زودى آنچه که به آن بخل ورزیدهاند روز قیامت طوق گردنشان مىشود میراث آسمانها و زمین از آن خداست و خدا به آنچه مىکنید آگاه است».
همچنین خداوند متعال میفرماید: ﴿ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ وَيَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبُخۡلِ وَيَكۡتُمُونَ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا ٣٧﴾ [النساء: 37]. یعنی: «همان کسانى که بخل مىورزند و مردم را به بخل وامىدارند و آنچه را خداوند از فضل خویش بدانها ارزانى داشته پوشیده مىدارند و براى کافران عذابى خوارکننده آماده کردهایم».
خداوند عاقبت انسانهای بخشنده را خوشبختی و رستگاری قرار دادهاست. در این مورد میفرماید: ﴿وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفۡسِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ﴾ [الحشر: 9]. یعنی: «...و هر کس از خست نفس خود مصون ماند ایشانند که رستگارانند».
زیان بخلورزی به خود شخص برمیگردد، و درون وی هیچگاه راحت نیست. خداوند متعال میفرماید: ﴿وَمَن يَبۡخَلۡ فَإِنَّمَا يَبۡخَلُ عَن نَّفۡسِهِۦۚ وَٱللَّهُ ٱلۡغَنِيُّ وَأَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُ﴾ [محمد: 38]. یعنی: «...و هر کس بخل ورزد تنها به زیان خود بخل ورزیده و [گرنه] خدا بىنیاز است و شما نیازمندید..».
پیامبر ج از بخل به خدا پناه میبرد و در دعایش میفرماید: «اللَّهُمَّ إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْبُخْلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْجُبْنِ، وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ». [بخاری] یعنی: «بار خدایا من از ترس و بخل و از اینکه به پستترین عمر باز گردانده شوم به تو پناه میجویم».
در جایی دیگر پیامبر ج فرموده است: «ثلاث مهلكات: هوًى مُتَّبَع، و شُحٌّ (بخل) مطاع، وإعجاب الـمـرء بنفسه»ز [طبرانی] یعنی: «سه چیز تباه کننده است: میل و هوسی که دنیال شود، و آزمندی (بخلی) که از آن فرمان برند و تحسین و شگفت شخص از خویش».
و میفرماید: «وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ». [مسلم] یعنی: «و از آزمندی بپرهیزید، زیرا آزمندی مردمی را که پیش از شما بودند، هلاک ساخت، وادارشان کرد، تا خونهایشان را بریزند، و محارمشان را حلال شمارند».
یکی از حکما چنین گفته است: انسان بخیل هیچ دوستی ندارد. و یکی دیگر میگوید: بذل و بخشش سزاوار مدح و تمجید است، و در بخل مستوجب ذم و خردهگیری است. و دیگری میگوید: غذای بخشنده درمان، و غذای بخیل درد است.
در نهایت باید گفت که فرد مسلمان باید صفات بذل و بخشش را لازمهی بقاء و دوام خود قرار دهد، و از بخل و تنگچشمی دوری کند تا به خوشنودی و بهشت خداوند نایل گردد.
مترجم: مسعود
مصدر: سایت نوار اسلام
IslamTape.Com
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر