ازدواج ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی مرتضی رضی الله عنه با فاروق اعظم رضی الله عنه در نظر علمای انساب و تراجم
اهل علم میدانند که «علم انساب» یک شعبهی مستقل از تاریخ است و علمای فن، کتب انساب را جداگانه تدوین کردهاند. در این کتابها در نسب خانوادهها، شجرهی نسب و دیگر موارد مربوطه بیان شده است. خانوادهای که با دیگری وصلت داشته است، نیز مورد تصریح قرار گرفته است.
این امر هم مسلّم است که کتب علم انساب بر مبنای عقاید و تحت گرایشهای مذهبی نوشته نشدهاند، بلکه با توجه به احوال و وقایع اقوام ترتیب و تدوین یافتهاند. بنابراین، اگر تحت تعریف یک شخصیت، یک واقعهی قومی یا رشته خاندانی را همهی این افراد بسیار مشهور ذکر کرده باشند، واقعاً بیان یک حقیقت است که در همان زمان رخداده است و نمیتواند یک قصه خود ساخته و افسانهای فرضی باشد. بنابراین، میخواهیم واقعهی ازدواج ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه را در روشنی بیانات علمای انساب و با عبارات خود آنان بدون تبصره و تشریح اضافی خدمت خوانندگان فهمیده و بدور از عداوت، ارایه کنیم تا صحیح و درست بودن این ازدواج برای عموم مردم – اعم از خاص و عام – روشن گردد و جای هیچگونه اشتباهی باقی نماند.
1- در کتاب «نسب قریش» (از: ابی عبدالله المصعب ابن عبدالله الزبیری، متوفی 236 هجری، ص 41 / تحت عنوان «ولد علی ابن ابی طالب» - چاپ تهران)، نوشته است: «(1) وزینب ابنة علی الکبری ولدت لعبدالله بن جعفر بن ابی طالب. (2) وأم کلثوم الکبری ولدت لعمر بن خطاب وامّهم فاطمة بنت النبی صلی الله علیه و آله و سلم » و زینب کبری دختر علی رضی الله عنه از عبدالله ابن جعفر ابن ابی طالب فرزند بدنیا آورد و ام کلثوم کبری برای عمربن خطاب رضی الله عنه فرزند بدنیا آورد و مادر هر دو (زینب و ام کلثوم)، سیده فاطمه رضی الله عنها دختر نبی صلی الله علیه و آله و سلم است.
2- در کتاب «المحبر» (از: ابی جعفر محمد بن حبیب بن امیه بن عمرو الهاشمی البغدادی، متوفی سال 245 هجری، تحت عنوان «اصهار علی» شمارهی دوم) این ازدواج با عبارت ذیل منقول است: «... وعمر بن خطاب کانت عنده ام کلثوم بنت علی ٍّ ثم خلف علیها عون ثم محمد ثم عبدالله بنو جعفر بن ابی طالب»[1].
بدین ترتیب، جایی که شمارش دامادان علی رضی الله عنه است، در شمارهی دوم عمر بن خطاب رضی الله عنه را نام برده است که در نکاح او ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه قرار داشت. روایت حاکی است که بعد از او، عون بن جعفر ام کلثوم رضی الله عنها را نکاح کرد و بعد از او، محمد بن جعفر و سپس عبدالله بن جعفر و همین نویسنده در تحت عنوان «اصهار عمر بن خطاب» در شمارهی سوم مینویسد: «ابراهیم بن نعیم النّخام العدوی کانت عنده رقیة وامها ام کلثوم بنت علی». در نکاح ابراهیم بن نعیم النخام عدوی، رقیه بنت عمر رضی الله عنه بود که مادرش ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه بود[2].
3- در کتاب «المعارف» (از: ابو محمد بن عبدالله مسلم بن قتیبه دینوری، متوفی سال 276 هجری، تحت عنوان «بنات علی مرتضی»، ص 92 – چاپ مصر) مذکور است: «واما ام کلثوم الکبری وهی بنت فاطمة فکانت عند عمر بن خطاب ولدت له أولاداً قد ذکرناهم» و اما ام کلثوم کبری که دختر فاطمه رضی الله عنها بود، در نکاح عمر بن خطاب رضی الله عنه قرار داشت و از او فرزندانی به دنیا آورد که ما قبلا نام بردیم.
در تذکرهی اولاد عمر رضی الله عنه نیز نوشته است: «... فاطمة وزیداً وامهما ام کلثوم بنت علی بن ابیطالب من فاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم » فاطمه و زید از اولاد عمر بن خطاب رضی الله عنه هستند. مادر هر دو، ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی و فاطمهی زهرا رضی الله عنهما است[3].
ابن قتیبه پس از بیان این مطلب این نکته را متذکر شده است که: همین فاطمه بنت عمر، رقیه بنت عمر نیز گفته شده است. یعنی آن بانو دارای دو نام بوده است. پس خوانندگان گرامی این نکته را باید به خاطر داشته باشند و همین است جواب و تطبیق روایاتی که در مورد نامش اختلاف دارند. چون در بعضی از آن روایات، نام او فاطمه و در بعضی دیگر، رقیه آمده است و آقای «فرید سائل» هم در کتابش به آن اشاره کرده است.
4- در کتاب «انساب الاشراف» (از احمد بن یحیی البلاذری، متوفی سال 227 – 279 هجری) نوشته است: «... وابراهیم بن نعیم النخام بن عبدالله العدوی ... کانت عنده رقیة بنت عمر رضی الله عنه اخت حفصة لأبیها وامها أم کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه .» دختر عمر رضی الله عنه و دختر ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه است، در نکاح ابراهیم بن نعیم بود[4].
5 – در کتاب «جمهرة الانساب» (از: ابن حزم ابی محمد علی ابن احمد بن سعید حزم الأندلسی، متوفی سال 456 هجری، تحت عنوان «أولاد علی بن ابی طالب») نوشته است: «... وتزوج امَّ کلثوم رضی الله عنها بنت علی الـمرتضی رضی الله عنه بنت بنت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم عمرُ بن خطاب رضی الله عنه فولدت له زیداً لم یعقّب ورقیة ثم خلف علیها بعد عمر رضی الله عنه عن ابن جعفر بن ابیطالب ثم خلف علیها بعده عبدالله بن جعفر بن ابیطالب بعد طلاقه لاختها زینب»[5].
نکاح دختر دختر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به نام ام کلثوم رضی الله عنها با عمر بن خطاب بود و عمر رضی الله عنه از او پسری به نام زید که وفات نمود و نسلی بر جا نگذاشت و دختری به نام رقیه داشت. پس از وفات حضرت عمر رضی الله عنه نکاح ام کلثوم بنت علی رضی الله عنه با عون بن جعفر و پس از او، با محمد بن جعفر و پس از او با عبدالله بن جعفر بود که پس از طلاق دادن خواهرش زینب بنت علی، او را نکاح کرد[6].
امر دوم:
دومین چیزی که در خصوص اثبات تعلقات و روابط بین علی المرتضی رضی الله عنه حیثیت شاهد تاریخی دارد، اینک به خدمت خوانندگان حقیقت جو ارایه میشود. این شاهد مشتمل بر چند مطلب است که مشروحاً بیان خواهیم کرد.
«مطلب اول»
در این مطلب، نکاح ام کلثوم دختر علی رضی الله عنه از شکم مبارک فاطمهی زهرا بنت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم با عمر بن خطاب رضی الله عنه را از کتب شیعه ذکر میکنیم تا برادران شیعی به واقعیت بودن این ازدواج پی ببرند و مطمئن شوند و از این پس به حرف مغرضان و تفرقه افکنان وقعی ننهند؛ چنانکه بر اطمینان خاطر برادران سنی هم در مورد اول، این مسأله را از کتبهای خودشان ثابت کردیم و همه (سنی و شیعه) باید بدانند که هر کس عکس این مسأله را نوشته است، چون نوشتهی او خلاف کتاب الله و سنت مشهوره و مضر بر وحدت ملی است، قابل التفات نیست و نباید به آن توجه کرد تا بدین طریق بتوانیم یک ملت واحد اسلامی شویم و از افتراق و اختلاف در امان باشیم.
باید دانست که نزد دوستان شیعه چهار کتاب از تمام کتب دیگرشان بیشتر معتمد معتبر و مستند است که به آنها «اصول اربعه» میگویند و عبارتند از:
1- «الکافی» - از: محمد یعقوب کلینی رازی، متوفی سال 329 هجری.
2- «من لا یحضره الفقیه» - از: شیخ صدوق ابو جعفر محمد بن علی بابویه قمی، متوفی سال 381 هجری.
3- «الاستبصار» - از ابو جعفر محمد بن حسن الطوسی معروف به «شیخ الطّائفة» متوفی سال 460 هجری.
4- «تهذیب الأحکام» - از: شیخ الطّائفه.
از میان اصول اربعه به استثنای «من لا یحضره الفقیه»، در هر سه کتاب دیگر، مسأله نکاح أم کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه با اقوال و سند ایمهی معصومین مذکور است. لذا ما اولاً با تفصیل هر یک از این روایات را از کتب اصول نقل و سپس مدارک علما و مجتهدان معتبر هر زمان ایشان را درج میکنیم و از خوانندگان عزیز خواهش میکنیم که از کثرت مدارک و منابع رنجیده خاطر نشوند تا اصل مسأله هر چه محکمتر و روشن شود.
1- «الکافی» و روایت اول آن: «عن هشام بن سالـم عن ابی عبدالله علیه السلام قال لما خطب إلیه قال امیر الـمؤمنین: انّها صبیةٌ. قال فلقی العباس، فقال له: اَلِیَ بأسٌ؟ فقال: وما ذاكَ؟ قال: خطبت الی ابن اخیك فردّنی. اما والله لاعودنَّ زمزم ولا أدع لکم مکرمة الاّ هدمتها و لَاُقیمنَّ علیه شاهدین بأنه سرق و لَاُقطعنَّه یمینه. فأتی العباس فاخبره وسأله ان یجعل الأمر الیه فجعله الیه»[7].
جعفر صادق رحمه الله میفرماید: «زمانیکه عمر رضی الله عنه به خواستگاری رفت، امیر المومنین علی رضی الله عنه به او گفت: او (ام کلثوم) هنوز کوچک است. عمر عباس عموی علی رضی الله عنهم را ملاقات کرد و گفت: مگر من مشکلی دارم؟ عباس گفت: مگر چه شده؟ گفت: برای خواستگاری پیش برادر زاده ات رفتم، ولی او به من جواب رد داد. آگاه باش! بخدا قسم، عهده داری آب زمزم را برای کسی دیگر میدهم و هیچ شرفی برای شما باقی نمیگذارم مگر اینکه نابودش کنم و دو نفر شاهد بر سارق بودن او حاضر میکنم و حتماً دست او را قطع خواهم کرد. عباس نزد علی رضی الله عنهما آمد و به او خبر داد و از او خواست امر را به دست او بدهد و علی رضی الله عنه چنین کرد».
2- روایت دوم «الکافی»: «... حماد عن زراره بن ابیعبدالله علیه السلام فی تزویج ام کلثوم فقال ان ذاك ... »[8]. جعفر رحمه الله «زمانیکه در مورد تزویج ام کلثوم رضی الله عنها بنت علی رضی الله عنه سخن به میان آمد فرمودند: ... همان مطلب قبل».
3- روایت سوم «الکافی»: «... عن عبدالله بن سنان و معاویة بن عمار عن ابیعبدالله علیه السلام قال سألته عن الـمرأة الـمتوفی عنها زوجها؛ تعتد في بیتها أو حیث شاءت؟ قال: بل حیث شاءت، ان علیّاً رضی الله عنه لـمـا توفی عمر رضی الله عنه أتی ام کلثوم فانطلق بها الی بیته»[9]. «راوی از جعفر صادق رحمه الله در مورد زنی که شوهرش وفات نموده سوال کرد که عدهاش را کجا بگذراند؟ در خانهی شوهر فوت شدهاش یا در هر جای دیگری که میل داشته باشد؟ ایشان فرمودند: هر کجا که بخواهد، میتواند روزهای عدهاش را بگذراند؛ زیرا زمانی که عمر بن خطاب رضی الله عنه فوت کرد، علی رضی الله عنه دست دخترش ام کلثوم را گرفت و به خانه خودش برد».
4- روایت چهارم «الکافی»: «عن سلیمـان بن خالد قال سألت ابا عبدالله علیه السلام عن امرأة توفی عنها زوجها، أین تعتد؟ فی بیت زوجها او حیث شاءت؟ قال: بل حیث شاءت. ثم قال: إنّ علیّاً علیه السلام لما مات عمر أتی أم کلثوم فأخذ بیدها فانطلق بها»[10]. این روایت نیز همان موضوع را بیان میدارد که در روایت قبل گذشت.
5 - «الاستبصار» و روایت اول آن: «... عن ابی عبدالله علیه السلام قال سألته عن الـمرأة الـمتوفی عنها زوجها؛ تعتد فی بیتها أو حیث شاءت ؟ قال: بل حیث شاءت؛ اِنّ علیاً علیه السلام لما توفی عمر أتی أم کلثومٍ فانطلق بها الی بیته»[11].
6 – روایت دوم «الاستبصار»: «عن سلیمان بن خالد قال سألت ابی عبدالله علیه السلام عن امرأة توفی عنها زوجها، أین تعتد فی بیت زوجها أو حیث شاءت؟ قال: بل حیث شاءت. ثم قال: ان علیاً علیه السلام لـمـا مات عمر اَتی ام کلثوم فاخذ بیدها فانطلق بها الی بیته»[12].
در این روایت استبصار نیز همان مسأله با همان دلیل از زبان جعفر صادق رحمه الله که دال بر نکاح میان عمر و أم کلثوم رضی الله عنهما است، مطرح شده است.
7 - «تهذیب الأحکام» و روایت اول آن: «عن ابی عبدالله علیه السلام عن امرأة توفی عنها زوجها؛ أین تعتد؟ فی بیتها أو حیث شاءت؟ قال: بل حیث شاءت؛ اِنّ علیاً لـمـا توفی عمر بن الخطاب أتی ام کلثوم فانطلق بها الی بیته»[13].
8 – روایت دوم «تهذیب الأحکام»: «سألت ابا عبدالله علیه السلام عن امرأة توفی عنها زوجها؛ أین تعتد؟ فی بیتها او حیث شاءت؟ قال: بل حیث شاءت. ثم قال: اِنّ علیاً لـمـا توفی عمر رضی الله عنه أتی ام کلثوم فأخذ بیدها فانطلق بها الی بیته»[14].
در این دو روایت نیز قصه همان است.
9 – روایت سوم «تهذیب الأحکام»: «... عن جعفر عن ابیه قال: ماتت ام کلثوم بنت علی رضی الله عنه وابنها زید بن عمر بن خطاب رضی الله عنه فی ساعةٍ واحدةٍ؛ لا یدری ایهما هلك قبل؛ فلم یورث أحدهما من الآخر وصلی علیهما جمیعا»[15].
مفهوم این روایت این
است که: جعفر صادق رحمه الله از پدرش محمد باقر رحمه الله روایت
می کند که دختر علی مرتضی رضی الله عنه، ام کلثوم رضی الله عنها و پسرش زید بن عمر بن خطاب رضی الله عنه همزمان فوت کردند؛ طوری که معلوم نشد کدام یک
جلوتر فوت کرده است و به همین دلیل هیچ کدامشان از دیگری میراث نبرد. بر آن هر دو
در یک وقت و یک جا نماز جنازه خوانده شد.
در پرتو این نُه روایت از روایات «اصول اربعه» امور زیر ثابت میشوند:
اول – ام کلثوم دختر علی مرتضی رضی الله عنه در نکاح حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه بود.
دوم – علی رضی الله عنه این نکاح را با وساطت عباس رضی الله عنه انجام داد.
سوم – عمر فاروق رضی الله عنه از ام کلثوم رضی الله عنها اولاد هم داشت.
چهارم – زمانی که عمر رضی الله عنه فوت کرد، علی رضی الله عنه دخترش ام کلثوم رضی الله عنها را برای گذراندن عدت به خانهی خودش برد.
پنجم – ام کلثوم رضی الله عنها و پسرش زید بن عمر رضی الله عنه در یک روز و همزمان رحلت نمودند و بر جنازهی مادر و پسر در یک وقت نماز خوانده شد.
[1] - کتاب المحبر: ص 56 / تحت «اصهار علی» و ص 437 – چاپ حیدر آباد دکن.
[2] - همان: ص 54 و 101 / تحت «اصهار عمر» / چاپ حیدر آباد دکن.
[3] - المعارف: ص 80 – 79 – چاپ مصر.
[4] - کتاب انساب الاشراف ( البلاذری ) 1 / 428 – چاپ مصر، سال 1959 + کتاب الثقات لابن حبان: 2 / 144، تحت «بنات رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ».
[5] - کتاب جمهرة انساب العرب، ص: 38 – 37، چاپ جدید مصر.
[6] - منقول از کتاب «رحماء بینهم»: 224 و 228.
[7]- فروع کافی: 2 / 141 (کتاب الفکاح باب تزویج ام کلثوم) – چاپ نول کشور لکهنو + الجعفریات و الاسعشیات مع قرب الاسناد للحمیری، ص: 109 – چاپ تهران + کافی: 5 / 346 + وسائل: 14 / 433، ح: 2 .
[8] - فروع کافی: 2 / 141 ( کتاب النکاح / باب تزویج ام کلثوم ) – چاپ نول کشور لکهنو .
[9] - فروع کافی: 2 / 311، باب المتوفی عنها زوجها – چاپ نول کشور لکهنو.
[10] - فروع کافی: 2 / 311 (باب المتوفی عنها زوجها، المدخول بها این تعتد مایجب علیها ) – چاپ نول کشور لکهنو .
[11] - الاستبصار: 3 / 185 (ابواب العدة) – چاپ قدیم جعفریه نحاس، لکهنو.
[12] - الاستبصار: 3 / 186 (ابواب العدة) – چاپ قدیم جعفریه نحاس، لکهنو.
[13] - تهذیب الاحکام: ص 238 ( کتاب الطلاق، باب عدة النساء ) – چاپ ایران، سال 1316 هجری.
[14] - همان .
[15] - همان: آخرین جلد، ص 380 (کتاب المیراث / باب «الـمیراث الغرقی و الـمهدوم علیهم فی وقتٍ واحدٍ»).
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر