1- باب: بَدْء الأذَانِ
370- عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، كَانَ يَقُولُ: كَانَ المُسْلِمُونَ حِينَ قَدِمُوا المَدِينَةَ يَجْتَمِعُونَ فَيَتَحَيَّنُونَ الصَّلاَةَ لَيْسَ يُنَادَى لَهَا، فَتَكَلَّمُوا يَوْمًا فِي ذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: اتَّخِذُوا نَاقُوسًا مِثْلَ نَاقُوسِ النَّصَارَى، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ بُوقًا مِثْلَ قَرْنِ اليَهُودِ، فَقَالَ عُمَرُ: أَوَلاَ تَبْعَثُونَ رَجُلًا يُنَادِي بِالصَّلاَةِ، [رواه البخاری: 604].
370- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که میگفت: مسلمانان هنگامی که به مدینه آمدند، با هم جمع میشدند، و منتظر نماز باقی میماندند، و اذانی برای نماز داده نمیشد.
روزی در این مورد تبادل نظر نمودند، بعضی گفتند که: از ناقوسی مانند ناقوس نصارا استفاده کنید، و عده گفتند: مانند یهود بوقی از شاخ تهیه میکنیم.
عمر رضی الله عنه گفت: آیا نمیشود شخصی را موظف نمائید تا نماز را اعلان کند.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «یا بلال! برخیز و نماز را اعلان کن»([1]).
2- باب: الأَذانِ مَثْنی
باب [2]: الفاظ اذان دو دو بار گفته میشود
371- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: «أُمِرَ بِلاَلٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ، وَأَنْ يُوتِرَ الإِقَامَةَ، إِلَّا الإِقَامَةَ» [رواه البخاری: 605].
371- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: برای بلال امر شد که: اذان را دوبار دوبار و اقامت را یکبار یکبار بگوید، مگر لفظ (اقامت) را [که دوبار بگوید]([2]).
3- باب: فَضْلِ التَّأذِينِ
372- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاَةِ أَدْبَرَ الشَّيْطَانُ، وَلَهُ ضُرَاطٌ، حَتَّى لاَ يَسْمَعَ التَّأْذِينَ، فَإِذَا قَضَى النِّدَاءَ أَقْبَلَ، حَتَّى إِذَا ثُوِّبَ بِالصَّلاَةِ أَدْبَرَ، حَتَّى إِذَا قَضَى التَّثْوِيبَ أَقْبَلَ، حَتَّى يَخْطِرَ بَيْنَ المَرْءِ وَنَفْسِهِ، يَقُولُ: اذْكُرْ كَذَا، اذْكُرْ كَذَا، لِمَا لَمْ يَكُنْ يَذْكُرُ حَتَّى يَظَلَّ الرَّجُلُ لاَ يَدْرِي كَمْ صَلَّى» [رواه البخاری: 608].
372- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«وقتی که برای نماز اذان داده میشود، شیطان میگریزد، و برای آنکه صدای اذان را نشنود، از وی بادی که دارای آواز است خارج میگردد، وچون اذان تمام شد، دوباره برمیگردد، و باز در وقت اقامت گفتن میگریزد، و چون اقامت تمام شد، دوباره برمیگردد، تا آنکه در دل [شخص نماز گذار] مخاطره انداخته و چیزهایی را که از یادش رفته بود دوباره به یادش داده و میگوید: این چیز را به یاد بیاور، آن چیز را به یاد بیاور، و به این کار تا جایی ادامه میدهد که شخص نماز گذار نمیداند چند رکعت نماز خوانده است([3]).
4- باب: رَفْعِ الصَّوْتِ بِالنَّدَاءِ
باب [4]: مؤذن باید آوازش را بلند نماید
373- عَنْ أَبَي سَعِيدٍ الخُدْرِيَّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ:سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِنَّهُ لاَ يَسْمَعُ مَدَى صَوْتِ المُؤَذِّنِ، جِنٌّ وَلاَ إِنْسٌ وَلاَ شَيْءٌ، إِلَّا شَهِدَ لَهُ يَوْمَ القِيَامَةِ» [رواه البخاری: 609].
373- از ابو سعید خدری رضی الله عنه روایت است که گفت: از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمودند:
«هیچ انس و جن و مخلوق دیگری نیست که صدای مؤذن را بشنود، مگر آنکه در روز قیامت برای مؤذن شهادت میدهد»([4]).
5- باب: مَا يُحْقَنُ باْلأَذَانِ مِنَ الدِّماءِ
باب [5]: اذان مانع خونریزی میگردد
374- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا غَزَا بِنَا قَوْمًا، لَمْ يَكُنْ يَغْزُو بِنَا حَتَّى يُصْبِحَ وَيَنْظُرَ، فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا كَفَّ عَنْهُمْ، وَإِنْ لَمْ يَسْمَعْ أَذَانًا أَغَارَ عَلَيْهِمْ [رواه البخاری: 610].
374- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: وقتی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به مصاحبت ما با مردم جنگ و جهاد میکردند، به جنگ با آنها شروع نمیکردند، [و انتظار میکشیدند که] صبح شود و ببینند که:
اگر صدای اذان را میشنیدند، از جنگ با آنها دست کشیده و برمیگشتند، و اگر صدای اذان را نمیشنیدند، بر آنها هجوم میبردند([5]).
6- باب: مَا يَقُولُ إذَا سَمِعَ المُنَادِي
باب [6]: در وقت شنیدن اذان چه باید گفت؟
375- عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا سَمِعْتُمُ النِّدَاءَ، فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ المُؤَذِّنُ» [رواه البخاری: 611].
375- از ابو سعید خدری رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «وقتی که اذان را شنیدید، همان چیزی را که مؤذن میگوید شما هم بگوئید»([6]).
376- عَنْ مُعاوِيَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، مِثْلَهُ، إِلَى قَوْلِهِ: وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَلَمَّا قَالَ: حَيَّ عَلَى الصَّلاَةِ، قَالَ: «لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»، وَقَالَ: هَكَذَا سَمِعْنَا نَبِيَّكُمْ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ [رواه البخاری: 612].
376- از معاویه رضی الله عنه نیز مانند حدیث سابق تا گفتن «أشهد أن محمدّا رسول الله» روایت شده است.
و چون مؤذن «حيَّ على الصلاة» گفت، شما بگوئید: «لا حول ولا قوة إلا بالله» گفت: همین گونه از پیامبر شنیدهام که میگفتند.
7- باب: الدُّعَاءِ عِنْدَ النِّدَاءِ
377- عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ: اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الوَسِيلَةَ وَالفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، حَلَّتْ لَهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ القِيَامَةِ» [رواه البخاری: 614].
377- از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «کسی که اذان را شنیده و بگوید: (اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الوَسِيلَةَ وَالفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ) شفاعت من در روز قیامت برایش واجب میگردد»([7]).
8- باب: الاسْتِهَامِ فِي الأَذَانِ
باب [8]: قرعه کشی جهت اذان دادن
378- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الأَوَّلِ، ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلَّا أَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ لاَسْتَهَمُوا، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِي التَّهْجِيرِ لاَسْتَبَقُوا إِلَيْهِ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِي العَتَمَةِ وَالصُّبْحِ، لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا» [رواه البخاری: 615].
378- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «اگر مردم بدانند که در اذان دادن، و نماز خواندن در صف اول چه فضیلتی است، اگر چاره دیگری جز قرعه کشی نمییافتند، بر سر آن قرعه کشی میکردند».
«و اگر بدانند که آمدن به نماز در اول وقت چه قدر ثواب دارد، در آمدن به اول وقت، بر یکدیگر سبقت میجستند».
«و اگر بدانند که در نماز عشاء و نماز فجر چه قدر ثواب [ویا چه قدر خیر و برکت] است، اگر به طور خزیده هم میبود، حتماً به آن حاضر میشدند»([8]).
9- باب: أَذَانِ الأَ عْمَی إذَا كَانَ لَهُ مَنْ يُخبِرُهُ
باب [9]: اگر کسی باشد که به نابینا خبر دهد اذان دادنش جواز دارد
379- عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ بِلاَلًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُنَادِيَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ»، ثُمَّ قَالَ: وَكَانَ رَجُلًا أَعْمَى، لاَ يُنَادِي حَتَّى يُقَالَ لَهُ: أَصْبَحْتَ أَصْبَحْتَ [رواه البخاری: 617].
379- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «بلال به شب اذان میدهد، پس تا وقتی که (ابن أم مکتوم) اذان میدهد، [در وقت سحر] بخورید و بیاشامید».
و گفت که: ابن أم مکتوم شخص نابینائی بود که تا برایش نمیگفتند که: (صبح شده است)، (صبح شده است)، اذان نمیداد([9]).
10- باب: الأذَانِ بَعْدَ الفَجْرِ
باب [10]: اذان دادن بعد از داخل شدن وقت نماز فجر
380- عَنْ حَفْصَة رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا اعْتَكَفَ المُؤَذِّنُ لِلصُّبْحِ، وَبَدَا الصُّبْحُ، صَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تُقَامَ الصَّلاَةُ» [رواه البخاری: 618].
380- از حفصه رضی الله عنها ([10]) روایت است که گفت: وقتیکه مؤذن به نماز صبح اذان میداد، و صبح روشن میشد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پیش از برپا شدن جماعت، دو رکعت نماز سبک و کوتاه میخواندند([11]).
11- باب: الأذَانِ قَبْلَ الفَجْرِ
باب [11]: اذان دادن پیش از داخل شدن وقت نماز صبح
381- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ - أَوْ أَحَدًا مِنْكُمْ - أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ - أَوْ يُنَادِي بِلَيْلٍ - لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ، وَلِيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ الفَجْرُ - أَوِ الصُّبْحُ -» وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ وَرَفَعَهَا إِلَى فَوْقُ وَطَأْطَأَ إِلَى أَسْفَلُ حَتَّى يَقُولَ هَكَذَا، يشير «بِسَبَّابَتَيْهِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الأُخْرَى، ثُمَّ مَدَّهَا عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ» [رواه البخاری: 621].
381- از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «اذان بلال، مانع سحری کردن شما نشود، زیرا او به شب اذان میدهد، - و یا به شب ندا میکند – تا شخصی را که تهجد میخواند به خانهاش بر گرداند، و کسی را که خواب است، از خواب بیدار کند».
«و اگر روشنی از طرف بالا به پایین بود، کسی نگوید که صبح شده است، و انگشتان خود را از بالا به پایین آوردند، [و گفتند]: مگر آنکه روشنی چنین باشد: و در حالی که انگشت سبابه خود را بالای انگشت دیگری خود قرار داده بودند، به طرف چپ و راست خود اشاره نمودند»([12]).
12- باب: بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلاَةٌ لِمَنْ شَاءَ
باب [12]: بین هر اذان و اقامتی نمازی است برای کسی که بخواهد
382- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ المُؤَنِيَّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلاَةٌ، ثَلاَثَا – لِمَنْ شَاءَ» وَفي رواية: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلاَةٌ»، ثُمَّ قَالَ فِي الثَّالِثَةِ: «لِمَنْ شَاءَ» [رواه البخاری: 627].
382- از عبدالله بن مغفل مزنی رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «بین هردو اذانی [یعنی: بین اذان و اقامت] نمازی است» این سخن را سه بار تکرار نموده [و گفتند]: «برای کسی که بخواهد».
و در روایت دیگری آمده است که فرمودند: «بین هردو اذانی [یعنی: بین اذان و اقامت]، نمازی است»، «بین هردو اذانی نمازی است»، و در مرتبه سوم فرمودند: «برای کسی که بخواهد»([13]).
13- باب: مَنْ قَالَ لِيُوَذِّنْ فِي السَّفَرِ مُؤذِّنٌ وَاحِدٌ
باب [13]: کسی که گفت: در سفر یک مؤذن اذان بدهد
383- عَنْ مَالِكِ بْنِ الحُوَيْرِثِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِي، فَأَقَمْنَا عِنْدَهُ عِشْرِينَ لَيْلَةً، وَكَانَ رَحِيمًا رَفِيقًا، فَلَمَّا رَأَى شَوْقَنَا إِلَى أَهَالِينَا، قَالَ: «ارْجِعُوا فَكُونُوا فِيهِمْ، وَعَلِّمُوهُمْ، وَصَلُّوا، فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ، وَلْيَؤُمَّكُمْ أَكْبَرُكُمْ» [رواه البخاری: 628].
383- از مالک بن حویرث رضی الله عنه روایت است که گفت: با مردمی از قوم خود نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمدم، و مدت بیست روز نزدشان ماندیم، و آن حضرت دلنرم و مهربان بودند، و چون اشتیاق ما را نسبت به اهل و اولاد ما احساس نمودند، فرمودند:
«بر گردید و در بین خانواده خود باشید، به آنها تعلیم بدهید، و نماز را اداء نمائید، چون وقت نماز داخل شد، یکی از شمایان اذان داده، و بزرگترین شما برای شما امامت بدهد»([14]).
384- وَعَنْهُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ في رواية: أَتَى رَجُلاَنِ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُرِيدَانِ السَّفَرَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا أَنْتُمَا خَرَجْتُمَا، فَأَذِّنَا، ثُمَّ أَقِيمَا، ثُمَّ لِيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا» [رواه البخاری: 630].
384- و از مالک بن حویرث رضی الله عنه در روایت دیگری آمده است که:دو نفر قصد سفر داشتند، نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمدند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [برای آنها] فرمودند:
«هنگامی که [به سفر] بیرون شدید، اذان بدهید، و بعد از آن اقامت بگویید، و سپس بزرگتر شما به دیگری امامت بدهد»([15]).
14- باب: الأذَانِ والإقَامَةِ للمُسَافِرِ إذَا كَانُوا جَمَاعَةً
باب [14]: اگر مسافرین جماعتی بودند، باید اذان داده و اقامت بگویند
385- عَنْ ابْنُ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَأْمُرُ مُؤَذِّنًا يُؤَذِّنُ، ثُمَّ يَقُولُ عَلَى إِثْرِهِ: «أَلاَ صَلُّوا فِي الرِّحَالِ» فِي اللَّيْلَةِ البَارِدَةِ، أَوِ المَطِيرَةِ فِي السَّفَرِ [رواه البخاری: 632].
385- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در شبهای سرد، و شبهای بارانی در هنگام سفر، مؤذنی را امر میکردند که اذان بدهد، و به تعقیب آن میفرمودند: «آگاه باشید! نماز را در کنار بار و متاع خود بخوانید»([16]).
15- باب: قَولِ الرَّجُلِ فَاتَتْنَا الصَّلاَةُ
باب [15]: این گفته شخص که: نماز ما فوت شده است
386- عَنْ أَبِي قَتَادَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ سَمِعَ جَلَبَةَ رِجَالٍ، فَلَمَّا صَلَّى قَالَ: «مَا شَأْنُكُمْ؟» قَالُوا: اسْتَعْجَلْنَا إِلَى الصَّلاَةِ؟ قَالَ: «فَلاَ تَفْعَلُوا إِذَا أَتَيْتُمُ الصَّلاَةَ فَعَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ، فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا» [رواه البخاری: 635].
386- از ابو قتاده رضی الله عنه روایت است که گفت: در حالی که با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواندیم، ایشان صدای پای مردمی را [که به شتاب] راه میرفتند، شنیدند.
بعد از اینکه نماز را خواندند پرسیدند: «چه کار میکردید»؟
گفتند: جهت رسیدن به نماز، شتاب میکردیم.
فرمودند: «چنین نکنید، وقتی که به طرف نماز میآئید، آرام و با وقار بیائید، آنچه را که دریافتید بخوانید، و آنچه را که از شما فوت شده بود، تمام کنید»([17]).
16- باب: مَتَی يَقُومُ النَّاسُ إذا رَأَوُا الإمَامَ عِنْدَ الإِقَامَةِ
باب [16]: مردم اگر امام را در وقت اقامت گفتن دیدند، چه وقت بر خیزند؟
387- وَعَنْهُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّى الله عليه وسلم: «إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ، فَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي» [رواه البخاری 637].
387- و از ابو قتاده رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «وقتی که اقامت گفته میشود، تا مرا نمیبینید بر نخیزید»([18]).
17- باب: الإمَامِ تَعْرِضُ لَهُ الحَاجَةُ بَعْدَ الإِقَامَةِ
باب [17]: اگر برای امام بعد از اقامت گفتن عارضه پیش آمد
338- عَنْ أَنَسِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: «أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُنَاجِي رَجُلًا فِي جَانِبِ المَسْجِدِ، فَمَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ حَتَّى نَامَ القَوْمُ» [رواه البخاری642].
338- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: [در یکی از نماز ها] برای نماز، اقامت گفته شد، و در این وقت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با شخصی در گوشه از مسجد، مشغول صحبت بودند، و وقتی برای نماز خواندن آمدند که مردم را خواب برده بود([19]).
18- باب: وُجُوبِ صَلاَةِ الجَمَاعَةِ
389- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ بِحَطَبٍ، فَيُحْطَبَ، ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلاَةِ، فَيُؤَذَّنَ لَهَا، ثُمَّ آمُرَ رَجُلًا فَيَؤُمَّ النَّاسَ، ثُمَّ أُخَالِفَ إِلَى رِجَالٍ، فَأُحَرِّقَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ يَعْلَمُ أَحَدُهُمْ، أَنَّهُ يَجِدُ عَرْقًا سَمِينًا، أَوْ مِرْمَاتَيْنِ حَسَنَتَيْنِ، لَشَهِدَ العِشَاءَ» [رواه البخاری: 644].
389- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«قسم به ذاتی که جانم در دست او است [بلا کیف]، تصمیم گرفته بودم تا امر نمایم که هیزمی را آماده سازند، بعد از آن امر نمایم که برای نماز اذان داده شود، سپس شخصی را امر نمایم که به مردم امامت بدهد، و خودم به تعقیب مردمی که [به نماز حاضر نمیشوند] بروم، و خانههایشان را با خودشان بسوزانم».
و قسم به ذاتی که جانم در دست او است [بلا کیف]، اگر اینها بفهمند [که در حاضر شدن به نماز] قطعه گوشت چاق و یا لاغری نصیبش خواهد شد، حتماً به نماز خفتن (عشاء) حاضر میشود»([20]).
19- باب: فَضْلِ صَلَاةِ الجَمَاعَةِ
390- عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «صَلاَةُ الجَمَاعَةِ تَفْضُلُ صَلاَةَ الفَذِّ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً» [رواه البخاری: 645].
390- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«نماز جماعت بر نمازی که تنها خوانده میشود، بیست و هفت درجه فضیلت دارد»([21]).
20- باب: فَضْلِ صَلاَةِ الفَجْرِ فِي جَمَاعَةٍ
باب [20]: فضیلت ادای نماز فجر به جماعت
391- عَنْ أَبي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «تَفْضُلُ صَلاَةُ الجَمِيعِ صَلاَةَ أَحَدِكُمْ وَحْدَهُ، بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا، وَتَجْتَمِعُ مَلاَئِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلاَئِكَةُ النَّهَارِ فِي صَلاَةِ الفَجْرِ» ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ: ﴿إِنَّ قُرْآنَ الفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا﴾ [رواه البخاری: 648].
391- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که گفت: از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمودند:
«نماز شما به جماعت، نسبت به نمازی که تنها میخوانید، بیست وپنج بار فضیلت دارد، و ملائکه شب و ملائکه روز، در نماز صبح با هم جمع میشوند»([22]).
بعد از آن ابوهریره رضی الله عنه گفت: و اگر میخواهید [این آیه را] بخوانید:«یقیناً در قرآنی که به وقت فجر خوانده میشود، فرشتگان حاضر میشوند».
392- عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَعْظَمُ النَّاسِ أَجْرًا فِي الصَّلاَةِ أَبْعَدُهُمْ، فَأَبْعَدُهُمْ مَمْشًى وَالَّذِي يَنْتَظِرُ الصَّلاَةَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الإِمَامِ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنَ الَّذِي يُصَلِّي، ثُمَّ يَنَامُ» [رواه البخاری: 651].
392- از ابو موسی رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «بیشترین ثواب در نماز، برای کسانی است که راهشان دورتر و دورتر است، و ثواب کسی که انتظار میکشد تا با امام نماز بخواند، از ثواب کسی که نماز را میخواند و میخوابد بیشتر است»([23]).
21- باب: فَضْلِ التَّهْجِيرِ إلى الظُّهْرِ
باب [21]: فضیلت شتاب کردن به نماز پیشین (ظهر)
393- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي بِطَرِيقٍ وَجَدَ غُصْنَ شَوْكٍ عَلَى الطَّرِيقِ فَأَخَّرَهُ، فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ» ثُمَّ قَالَ: «الشُّهَدَاءُ خَمْسَةٌ: المَطْعُونُ، وَالمَبْطُونُ، وَالغَرِيقُ، وَصَاحِبُ الهَدْمِ، وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» و باقي الحديث تَقَدَّم [رواه البخاری:652].
393- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «در حالی که شخصی به راهی میرفت، بوتۀ خاری را در راه دید، آن را [برداشت] و از راه دور کرد، این عمل را خداوند از وی قبول کرد و او را آمرزید».
بعد از آن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گفتند:
«شهداء پنج قسماند:
- کسی که از مرض (وبا) بمیرد.
- کسی که از مرض شکم [مانند اسهال و امثال آن] بمیرد.
- کسی که [در آب] غرق شود.
- کسی که زیر دیوار و یا خانه شود.
- کسی که در راه خدا به شهادت برسد»([24])، وباقی حدیث قبلاً گذشت.
22- باب: احْتِسَابِ الآثَارِ
باب [22]: قدم برداشتن به سوی مسجد از اعمال حسنه است
394- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ بَنِي سَلِمَةَ أَرَادُوا أَنْ يَتَحَوَّلُوا عَنْ مَنَازِلِهِمْ فَيَنْزِلُوا قَرِيبًا مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُعْرُوا المَدِينَةَ، فَقَالَ: «أَلاَ تَحْتَسِبُونَ آثَارَكُمْ» [رواه البخاری: 656].
394- از انس رضی الله عنه روایت است که مردم (بنی سلمه) میخواستند خانههای خود را ترک نموده، و نزدیک پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای خود خانه بگیرند. [انس رضی الله عنه ] گفت: از اینکه [آنها به این کار خود] اطراف مدینه را خالی میکردند پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بدشان آمد، و برای آنها گفتند: «آیا نمیخواهید که به این رفت و آمد خود رضایت خداوند را حاصل نمائید»([25])؟
23- باب: فَضْلِ صَلاَةِ العِشَاءِ فِي الجَمَاعَةِ
باب [23]: فضیلت ادای نماز خفتن (عشاء) به جماعت
395- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَيْسَ صَلاَةٌ أَثْقَلَ عَلَى المُنَافِقِينَ مِنَ الفَجْرِ وَالعِشَاءِ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا، [رواه البخاری: 657].
395- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «هیچ نمازی بر منافقین از نماز صبح و نماز خفتن دشوار تر نیست، و اگر میدانستند که خواندن این دو نماز چه قدر ثواب دارد، اگر به طور خزیده هم میبود، به این دو نماز حاضر میشدند»([26]).
24- باب: مَنْ جَلَسَ فِي المَسجِدِ يَنْتَظِرُ الصَّلاَةَ وَفَضْلِ المَسَاجِدِ
باب [24]: ثواب کسی که در مسجد بنشیند و انتظار نماز را بکشد، وفضیلت مساجد
396- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ، يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ: الإِمَامُ العَادِلُ، وَشَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ رَبِّهِ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ فِي المَسَاجِدِ، وَرَجُلاَنِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ، وَرَجُلٌ طَلَبَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ، فَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ، أَخْفَى حَتَّى لاَ تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ يَمِينُهُ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ» [رواه البخاری: 660].
396- و از ابو هریره رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «هفت گروهاند که خداوند متعال آنها را در سایه خود [بلا کیف] در روز که سایه دیگری جز سایه او وجود ندارد – جا میدهد»:
- امام عادل.
- جوانی که در عبادت پروردگارش نشو و نما یافته است.
- شخصی که دلش گرویده مساجد است.
- دو شخصی که دوستی آنها خاص برای خدا باشد، به همین سبب باهم جمع میشوند، و به همین سبب از یکدیگر جدا میشوند.
- شخصی که زن با شخصیت و زیبائی از وی خواهش کار بد را نموده و او جواب میگوید: من از خدا میترسم.
- شخصی که صدقه را [طوری] پنهان میدهد که دست چپش از دست راستش خبر نمیشود.
- و شخصی که در تنهائی خدا را به یاد آورده و اشکش میریزد»([27]).
25- باب: فَضْلِ مَنْ غَدَا أَوْ رَاحَ إلَی المَسْجِدِ
باب [25]: فضیلت کسی به مسجد رفت و آمد میکند
397- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ غَدَا إِلَى المَسْجِدِ وَرَاحَ، أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ نُزُلَهُ مِنَ الجَنَّةِ كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ» [رواه البخاری: 662].
397- و از ابو هریره رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند:
«کسی که در شب و در روز به مسجد رفت و آمد میکند، خداوند برایش در هر رفت و آمد، منزلگاهش را [و یا مهمانیاش را] در بهشت آماده میسازد»([28]).
26- باب: إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ صَلاَةَ إلاَّ المَكْتُوبَةَ
باب [26]: وقتی که نماز بر پا شد، نماز دیگری غیر از نماز فرض [روا] نیست
398- عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مالِكٍ ابْنُ بُحَيْنَةَ: رَجُلٍ مِنَ الأَزْدِ، رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَأَى رَجُلًا وَقَدْ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لاَثَ بِهِ النَّاسُ، وَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الصُّبْحَ أَرْبَعًا، الصُّبْحَ أَرْبَعًا» [رواه البخاری: 663].
398- از عبدالله بن مالک بن بحینه رضی الله عنه – که شخصی از مردم (اَزْدْ) بود- روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شخصی را دیدند که بعد از بر پا شدن نماز، دو رکعت نماز میخواند، بعد از اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از نماز فارغ شدند، مردم به اطرافشان جمع شدند.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای آن شخص گفتند: «مگر نماز صبح چهار رکعت است؟ مگر نماز صبح چهار رکعت است»؟([29]).
27- باب: حَدِّ المَرِيضِ أَنْ يَشْهَدَ الجَمَاعَةَ
باب [27]: مریض تا چه وقت باید به جماعت حاضر شود
399- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، قَالَتْ: لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ، فَأُذِّنَ فَقَالَ: «مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ» فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، وَأَعَادَ فَأَعَادُوا لَهُ، فَأَعَادَ الثَّالِثَةَ، فَقَالَ: «إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ»، فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى فَوَجَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ، كَأَنِّي أَنْظُرُ رِجْلَيْهِ تَخُطَّانِ مِنَ الوَجَعِ، فَأَرَادَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَتَأَخَّرَ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ مَكَانَكَ، ثُمَّ أُتِيَ بِهِ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ، قِيلَ لِلْأَعْمَشِ: وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي وَأَبُوبَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَتِهِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَ، وفي رواية: جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا [رواه البخاری: 664].
399- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: هنگامی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به مریضی که از آن وفات یافتند، گرفتار شدند، وقت نماز داخل گردید، و اذان داده شد.
فرمودند: «ابوبکر را امر کنید که به مردم نماز بخواند»، [یعنی: برای آنها امامت بدهد].
کسی گفت [گوینده عائشه رضی الله عنها بود]: که ابوبکر رضی الله عنه شخص دل نازکی است، اگر به جای شما ایستاده شود [از شدت گریه] نمیتواند به مردم نماز بخواند.
باز پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم همان گفته خود را تکرار نمودند، آنها هم همان چیز را دوباره گفتند.
برای بار سوم همین گفت و شنود تکرار گردید، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [خطاب به عائشه رضی الله عنها ] فرمودند: «شمایان مانند زنهای هم نشین یوسف علیه السلام هستید،([30]) ابوبکر را امر کنید که به مردم نماز بخواند».
ابوبکر رضی الله عنه بر آمد و به مردم نماز خواند، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در خود سبکی احساس نمودند، به کمک دو نفر در حالی که به طرف چپ و راست متمایل میشدند [از خانه] بیرون شده [و به طرف نماز رفتند]، و گویا همین حالا به طرف پاهای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که از شدت درد به زمین کشیده میشد، نگاه میکنم.
ابوبکر رضی الله عنه میخواست از جای خود عقب بیاید، ولی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش اشاره نمودند که درجای خود باش، بعد از آن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را آوردند تا آنکه در پهلوی ابوبکر رضی الله عنه نشتند.
و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواندند، و ابوبکر رضی الله عنه به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ، و مردم به ابوبکر رضی الله عنه اقتداء نموده بودند.
و در روایت دیگری آمده است که:
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به طرف چپ ابوبکر رضی الله عنه نشستند، و ابوبکر رضی الله عنه نماز را ایستاده اداء نمود([31]).
400- وَعَنْهَا - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا – في رواية قالت: «لَمَّا ثَقُلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَاشْتَدَّ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي، فَأَذِنَّ لَهُ، وباقي الحديث تقدىم انفا. [رواه البخاری: 665].
400- و از عائشه رضی الله عنها در روایت دیگری آمده است که گفت:
هنگامی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم سنگین گردیده و مرضشان شدت یافت، از همسران خود اجازه خواستند تا در خانه من پرستاری شوند، و آنها برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم اجازه دادند([32])، و باقی حدیث هم اکنون گذشت.
28- باب: هَلْ يُصَلِّي الإِمَامُ بِمَنْ حَضَرَ وَهَلْ يَخْطُبُ يَوْمَ الْمُجُعَةِ فِي المَطَرِ
باب [28]: آیا باید امام به اشخاص حاضر امامت بدهد؟ و آیا باید روز جمعه در باران هم خطبه بخواند؟
401- عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَما: أَنَّه خَطَبَ النَّاسَ فِي يَوْمٍ ذِي رَدْغٍ، فَأَمَرَ المُؤَذِّنَ لَمَّا بَلَغَ حَيَّ عَلَى الصَّلاَةِ، قَالَ: قُلْ: «الصَّلاَةُ فِي الرِّحَالِ»، فَنَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، فَكَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا، فَقَالَ: كَأَنَّكُمْ أَنْكَرْتُمْ هَذَا، «إِنَّ هَذَا فَعَلَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي»، - يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - إِنَّهَا عَزْمَةٌ، وَإِنِّي كَرِهْتُ أَنْ أُحْرِجَكُمْ» [رواه البخاری: 668].
401- از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که وی در یکی از روز هایی که بسیار گِل و لای بود، برای مردم خطبه داد، و مؤذن را امر کرد [که اذان بدهد].
و هنگامی که مؤذن به (حیَّ علی الصلاة) رسید، گفت برای مردم بگو تا نماز را در منازل خود بخوانند.
مردم به طرف یکدیگر نگاه کردند، به طوری که گویا بدشان آمد [ابن عباس رضی الله عنهما ] برایشان گفت: مگر بر این کار ایراد میگیرید؟ این کار را کسی کرده است که از من بهتر است، [مقصودش پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود]، نماز جمعه واجب است، [ولی] من نخواستم شما را به مشقتاندازم([33]).
402- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ: إِنِّي لاَ أَسْتَطِيعُ الصَّلاَةَ مَعَكَ، وَكَانَ رَجُلًا ضَخْمًا، «فَصَنَعَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَعَامًا، فَدَعَاهُ إِلَى مَنْزِلِهِ، فَبَسَطَ لَهُ حَصِيرًا، وَنَضَحَ طَرَفَ الحَصِيرِ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَكْعَتَيْنِ»، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ آلِ الجَارُودِ لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الضُّحَى؟ قَالَ: مَا رَأَيْتُهُ صَلَّاهَا إِلَّا يَوْمَئِذ [رواه البخاری: 670].
402- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: شخصی از انصار [به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] گفت: من با شما [در جماعت] نماز خوانده نمیتوانم، این شخص خیلی چاق و فربه بود.
[روزی] برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم طعامی را تهیه نمود، و ایشان را به خانه خود دعوت نمود، بوریایی را انداخت، و بر آن بوریا آب پاشی کرد، [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] بالای آن بوریا دو رکعت نماز اداء نمودند.
شخصی از (آل جاردو) برای انس رضی الله عنه گفت: آیا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز (ضحی) میخواندند؟
[انس رضی الله عنه ] گفت: غیر از همین روز ندیدم که نماز (ضحی) را خوانده باشند([34]).
29- باب: إِذَا حَضَرَ الطَّعَامُ وَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ
باب [29]: اگر طعام حاضر گردید و اقامت گفته شد
403- وعَنْهُ رَضِيِ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا قُدِّمَ العَشَاءُ، فَابْدَءُوا بِهِ قَبْلَ أَنْ تُصَلُّوا صَلاَةَ المَغْرِبِ، وَلاَ تَعْجَلُوا عَنْ عَشَائِكُمْ» [رواه البخاری: 672].
403- و از انس رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «وقتی که طعام شام شما حاضر شد، پیش از اینکه نماز شام را بخوانید، طعام خود را صرف نمایید، و به ترک طعام، به ادای نماز شتاب نکنید»([35]).
30- باب: مَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَهْلِهِ فَأقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَخَرَجَ
باب [30]: کسی که در خدمت خانودهاش بوده و در وقت اقامت گفتن به نماز رفته است
404- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيِ اللهُ عَنْهُا أَنَّهَا سئلت عن النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَا كَانَ يَصْنَعُ فِي بَيْتِهِ؟ قَالَتْ: «كَانَ يَكُونُ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ - تَعْنِي خِدْمَةَ أَهْلِهِ - فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ» [رواه البخاری: 676].
404- کسی از عائشه رضی الله عنها پرسید: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در خانه خود چه میکردند؟
گفت: در خدمت خانواده خود بودند، و چون اقامت گفته میشد، به طرف نماز میرفتند([36]).
31- باب: مَنْ صَلَّى بِالنَّاسِ ويُرِيدُ أَنْ يُعَلِّمَهُمُ صَلاَةَ النَّبِيِّ صل الله علیه و آله و سلم وَسُنَّتَهُ
باب [31]: کسی که برای مردم امامت داده، و مقصدش تعلیم نماز، و سنت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بوده باشد
405- عَنْ مَالِكِ بْنِ الحُوَيْرِثِ رَضِيِ اللهُ عَنْهُ قَالَ: إِنِّي لَأُصَلِّي بِكُمْ وَمَا أُرِيدُ الصَّلاَةَ، أُصَلِّي كَيْفَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي، [رواه البخاری: 677].
405- از مالک بن حویرث رضی الله عنه روایت است که گفت: برای شما نماز میخوانم، گرچه قصد نماز خواندن را ندارم، نماز میخوانم به کیفیتی که دیدم پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواندند([37]).
32- باب: أَهْلُ الْعِلْمِ وَالْفَضْلِ أَحَقُّ بالإمَامَةِ
باب [32]: اهل علم و فضل به امامت دادن مستحقتر اند
406- عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ المُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، حديث: مُرُوا أَبا بَكْرٍ فَلْيُصَلَّ بالنَّاس، تقدَّم. وفي هذه الرَّواية قالت: قُلْتُ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ البُكَاءِ، فَمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ: قُولِي لَهُ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ البُكَاءِ، فَمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ، فَفَعَلَتْ حَفْصَةُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَهْ إِنَّكُنَّ لَأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ» فَقَالَتْ حَفْصَةُ لِعَائِشَةَ: مَا كُنْتُ لِأُصِيبَ مِنْكِ خَيْرًا [رواه البخاری: 679].
406- از عائشه رضی الله عنها حدیثی که [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند]: ابوبکر را امر کنید تا به مردم امامت بدهد، قبلاً گذشت.
و در این روایت آمده است که: [عائشه رضی الله عنها ] گفت: گفتم: ابوبکر چون در جای شما بایستد، نمیتواند از شدت گریه صدایش را به مردم بشنواند، عمر رضی الله عنه را امر نمائید تا به مردم امامت بدهد.
عائشه رضی الله عنها میگوید: برای حفصه رضی الله عنها گفتم: تو برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بگو که ابوبکر رضی الله عنه اگر در جای شما ایستاده شود، از شدت گریه نمیتواند صدایش را به مردم بشنواند.
حفصه رضی الله عنها این سخن را برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گفت.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «بس کنید! شمایان همچون زنان قضیه یوسف علیه السلام هستید، ابوبکر را امر کنید که به مردم نماز بخواند».
[بعد از این واقعه] حفصه به عائشه گفت: من از تو خیری ندیدم([38]).
407- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَ يُصَلِّي لَهُمْ فِي وَجَعِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ الِاثْنَيْنِ وَهُمْ صُفُوفٌ فِي الصَّلاَةِ، فَكَشَفَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سِتْرَ الحُجْرَةِ يَنْظُرُ إِلَيْنَا وَهُوَ قَائِمٌ كَأَنَّ وَجْهَهُ وَرَقَةُ مُصْحَفٍ، ثُمَّ تَبَسَّمَ يَضْحَكُ، فَهَمَمْنَا أَنْ نَفْتَتِنَ مِنَ الفَرَحِ بِرُؤْيَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ، وَظَنَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَارِجٌ إِلَى الصَّلاَةِ «فَأَشَارَ إِلَيْنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ أَتِمُّوا صَلاَتَكُمْ وَأَرْخَى السِّتْرَ فَتُوُفِّيَ مِنْ يَوْمِهِ» [رواه البخاری: 680].
407- از انس رضی الله عنه روایت است که ابوبکر رضی الله عنه در مریضی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از آن وفات یافتند، برای آنها امامت میداد.
تا اینکه روز دوشنبه در حالی که مردم در صفها به نماز ایستاده بودند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پرده حجره را به یک طرف زده و در حالی که ایستاده بودند، به طرف ما نگاه میکردند، رویشان مانند ورقی از قرآن بود، در این وقت تبسم نموده و خندیدند، ما از شدت خوشی دیدن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میخواستیم در فتنه افتاده [و نماز را ترک کنیم].
ابوبکر رضی الله عنه به این فکر که شاید پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم جهت نماز خواندن بیرون شدهاند، از جایش عقب آمد تا به سر صف [مقتدیان] رسید، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به طرف ما اشاره نمودند که: «نماز خود را تمام کنید» پرده را دوباره پایانانداختد، و در همان روز وفات نمودند([39]).
33- باب: مَنْ دَخَلَ لِيَؤمَّ النَّاسَ فَجَاءَ الإِمَامُ الأَوَّلُ
باب [33]: کسی که خواست امامت بدهد، و امام اصلی آمد
408- عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَهَبَ إِلَى بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ، فَحَانَتِ الصَّلاَةُ، فَجَاءَ المُؤَذِّنُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ، فَقَالَ: أَتُصَلِّي لِلنَّاسِ فَأُقِيمَ؟ قَالَ: نَعَمْ فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالنَّاسُ فِي الصَّلاَةِ، فَتَخَلَّصَ حَتَّى وَقَفَ فِي الصَّفِّ، فَصَفَّقَ النَّاسُ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ لاَ يَلْتَفِتُ فِي صَلاَتِهِ، فَلَمَّا أَكْثَرَ النَّاسُ التَّصْفِيقَ التَفَتَ، فَرَأَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَنِ امْكُثْ مَكَانَكَ»، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَدَيْهِ، فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا أَمَرَهُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ اسْتَأْخَرَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى اسْتَوَى فِي الصَّفِّ، وَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَصَلَّى، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: «يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَثْبُتَ إِذْ أَمَرْتُكَ» فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَا كَانَ لِابْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يُصَلِّيَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَا لِي رَأَيْتُكُمْ أَكْثَرْتُمُ التَّصْفِيقَ، مَنْ رَابَهُ شَيْءٌ فِي صَلاَتِهِ، فَلْيُسَبِّحْ فَإِنَّهُ إِذَا سَبَّحَ التُفِتَ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا التَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ» [رواه البخاری: 684].
408- از سهل بن سعد ساعدی رضی الله عنه روایت است که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به نزد مردم (بنی عمرو بن عوف) رفتند، تا بین آنها صلح برقرار سازند([40]).
وقت نماز داخل شد، مؤذن نزد ابوبکر رضی الله عنه آمد و گفت: آیا به مردم امامت میدهی که اقامت بگویم؟
گفت: بلی! ابوبکر به مردم امامت داد.
و در حالی که مردم در نماز بودند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمدند، و از فرجههای صفوف گذشته و به صف اول ایستادند، مردم کف زدند، [یعنی: کفهای دست خود را بهم زدند، و یا به قول مردم چک چک کردند].
و ابوبکر رضی الله عنه در نماز خود [به این طرف و آن طرف] ملتفت نمیشد، ولی چون زیاد کف زدند، ملتفت گردید و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دید، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش اشاره نمودند که: «درجای خود باش».
ابوبکر رضی الله عنه از اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم او را به این چیز امر نمودند، دستهایش را بلند کرد و حمد و ثنای خداوند را بجا آورد، بعد از آن ابوبکر رضی الله عنه پس آمد تا به سر صف [مقتدیان] رسید، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پیش شده و نماز را خواندند.
چون از نماز فارغ شدند فرموند: «ای ابوبکر! چه چیز مانع شد که با وجود امر من، در جای خود ایستاده نشوي»؟
ابوبکر رضی الله عنه گفت: هیچگاه برای (ابن ابی قحافه) [یعنی: ابوبکر] مناسب نیست که با حضور پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [برای مردم] امامت بدهد([41]).
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [خطاب به مردم] فرمودند: «چرا اینقدر زیاد کف زدید، کسی که در نماز با ضرورتی مواجه میشود، سبحان الله بگوید، زیرا وقتی که سبحان الله بگوید، به طرف او ملتفت میشوند، و کف زدن، خاص برای زنها است»([42]).
34- باب: إنَّمَا جُعِلَ الإِمَامُ لِيُؤتَمَّ بِهِ
باب [34]: امام برای این است که به وی اقتداء شود
409- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: لمَا ثَقُلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «أَصَلَّى النَّاسُ؟» قُلْنَا: لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ، قَالَ: «ضَعُوا لِي مَاءً فِي المِخْضَبِ». قَالَتْ: فَفَعَلْنَا، فَاغْتَسَلَ، فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ، فَقَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَصَلَّى النَّاسُ؟» قُلْنَا: لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: «ضَعُوا لِي مَاءً فِي المِخْضَبِ» قَالَتْ: فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ، فَقَالَ: «أَصَلَّى النَّاسُ؟» قُلْنَا: لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: «ضَعُوا لِي مَاءً فِي المِخْضَبِ»، فَقَعَدَ، فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ: «أَصَلَّى النَّاسُ؟» فَقُلْنَا: لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي المَسْجِدِ، يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ العِشَاءِ الآخِرَةِ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ - وَكَانَ رَجُلًا رَقِيقًا -: يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ، فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، وباقي الحديث تقدَّم. [رواه البخاری: 687].
409- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم سنگین شدند، [یعنی: دردشان شدت یافت] پرسیدند: «آیا مردم نماز خواندهاند»؟
گفتیم: نِه! یا رسول الله! آنها انتظار شما را میکشند.
فرمودند: «برای من آبی در طشت آماده کنید».
[عائشه رضی الله عنها ] گفت: چنین کردیم، از آن آب غسل کردند، و چون میخواستند برخیزند، بیهوش شدند.
بعد از آن به هوش آمده و پرسیدند: «آیا مردم نماز خواندند»؟
گفتیم: نِه، یا رسول الله! آنها انتظار شما را میکشد.
فرمودند: «برایم آبی در طشت آماده کنید».
عائشه رضی الله عنها گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نشستند و غسل نمودند، و چون خواستند برخیزند بیهوش گردیدند.
بعد از آن به هوش آمده و پرسیدند: «آیا مردم نماز خواندند»؟
گفتیم: نِه! یا رسول الله! آنها انتظار شما را میکشند».
گفتند: آبی در طشت برایم آماده کنید»، و نشستند و از آن آب غسل نمودند، و چون میخواستند برخیزند، بیهوش گردیدند.
بعد از آن به هوش آماده و پرسیدند: «آیا مردم نماز خواندند»؟
گفتیم: نِه یا رسول الله! آنها انتظار شما را میکشند.
در این وقت مردم در مسجد جمع شده بودند، و جهت ادای نماز عشای اخیر [که نماز عشاء باشد] انتظار پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را میکشیدند.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شخصی را نزد ابوبکر رضی الله عنه فرستادند که برای مردم امامت بدهد، آن شخص نزد ابوبکر رضی الله عنه آمده و گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به تو دستور دادهاند که برای مردم امامت بدهی.
و چون ابوبکر رضی الله عنه شخص دل نازکی بود، برای عمر رضی الله عنه گفت: تو به مردم امامت بده.
عمر رضی الله عنه برایش گفت: تو به این کار از من سزاوار تری، و همان بود که ابوبکر رضی الله عنه آن چند روز را برای مردم امامت داد. [وبقیه این حدیث قبلاً گذشت]([43]).
410- وَعَنْهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، حديث صلاةِ النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَيْتِهِ وَهُوَ شَاكٍ، تقدَّم وفي هذه الرواية قال: وَإِذَا صَلَّى جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا» [رواه البخاری: 688].
410- و از عائشه رضی الله عنها در موضوع حدیث نماز خواندن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در حال مریضیشان که در خانه عائشه رضی الله عنها بودند – چنین آمده است که فرمودند: «اگر [امام] نشسته نماز میخواند، شما هم نشسته نماز بخوانید»([44])
35- باب: مَتَى يَسْجُدُ خَلْفَ الإِمَامِ
باب [35]: مقتدی چه وقت باید سجده کند؟
411- عَنْ البَرَاءِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَالَ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، لَمْ يَحْنِ أَحَدٌ مِنَّا ظَهْرَهُ، حَتَّى يَقَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَاجِدًا، ثُمَّ نَقَعُ سُجُودًا بَعْدَهُ» [رواه البخاری: 690].
411- از براء رضی الله عنه روایت است که گفت: چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میگفتند: «سمع الله لمن حمده» تا وقتی که آن حضرت صل الله علیه و آله و سلم به سجده نمیرفتند، کسی از ما پشت خود را خَم نمیکرد، [وچون به سجده میرفتند] ما هم بعد از ایشان به سجده میرفتیم([45]).
36- باب: إِثُم مَنْ رَأَسَهُ قَبْلَ الإِمَامِ
باب [36]: گناه کسی که سر خود را پیش از امام بالا میکند
412- عَنْ أَبي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «أَمَا يَخْشَى أَحَدُكُمْ - أَوْ: لاَ يَخْشَى أَحَدُكُمْ - إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ الإِمَامِ، أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ رَأْسَهُ رَأْسَ حِمَارٍ، أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ صُورَتَهُ صُورَةَ حِمَارٍ» [رواه البخاری: 691].
412- از ابو هریره رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که: فرمودند: «کسی که سر خود را پیش از امام بالا میکند، آیا از این نمیترسد که خداوند سرش مانند سر خر، و یا صورتش را به صورت خر درآورد»؟([46]).
37- باب: إِمَامَةُ العَبْدِ و المَوْلَى والغُلاَمِ الَّذِي لَمْ يَحْتَلِمْ
باب [37]: امامت غلام، و غلام آزاد شده و طفل نابالغ
413- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَإِنِ اسْتُعْمِلَ حَبَشِيٌّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ» [رواه البخاری: 693].
413- از انس رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «بشنوید و اطاعت کنید، و گرچه شخص حبشی که سرش بمانند کشمشی باشد، بر شما امیر مقرر گردد([47]).
38- باب: إِذَا لَمْ يُتِمَّ الإِمَامُ وَأَتَمَّ مَنْ خَلْفَهُ
باب [38]: اگر امام نماز را کامل اداء نکرد و مقتدیان کامل اداء نمودند
414- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «يُصَلُّونَ لَكُمْ، فَإِنْ أَصَابُوا فَلَكُمْ، وَإِنْ أَخْطَئُوا فَلَكُمْ وَعَلَيْهِمْ» [رواه البخاری: 694].
414- از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «[امامها] برای شما امامت میدهند، اگر نماز را کامل اداء نمودند، ثواب آن نماز برای شما و برای آنها است، و اگر خطا نمودند: ثواب آن نماز برای شما و گناه آن بر خود آنها است»([48]).
39- باب: يَقُومُ عَنْ يَمِينِ الإِمَامِ بِحِذَائِهِ سَوَاءً إذَا كَانَ اثْنَيْنِ
باب [39]: اگر دو نفر بودند، مقتدی باید به پهلوی امام بایستد
415- عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا حديث مبيتِهِ في بيتِ خَالَتِهِ تقدَّم، وفي هذه الرواية قَالَ: ثُمَّ نَامَ حَتَّى نَفَخَ، وَكَانَ إِذَا نَامَ نَفَخَ، ثُمَّ أَتَاهُ المُؤَذِّنُ، فَخَرَجَ، فَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ» [رواه البخاری: 698].
415- حدیث ابن عباس رضی الله عنهما - که شب به خانه خالهاش خوابیده بود، قبلاً گذشت – و در این روایت آمده است که گفت:
«... بعد از آن به خواب رفتند، تا اینکه صدای نفیرشان بلند شد، و چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به خواب میرفتند، صدای نفیرشان بلند میشد، سپش مؤذن نزدشان آمد، و ایشان از خانه برآمده و بدون آنکه وضوء بسازند، نماز خواندند([49]).
40- باب: إذَا طَوَّلَ الإِمَامُ وَكَانَ لِلرَّجُلِ حَاجَةٌ فَخَرَجَ فَصَلَّى
باب [40]: اگر امام نماز را طولانی کرد، و شخصی که ضرورت دارد بر آمده و نماز را تنها خواند
416- عَنْ جَابِر بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، أَنَّ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، ثُمَّ يَرْجِعُ، فَيَؤُمُّ قَوْمَهُ، فَصَلَّى العِشَاءَ، فَقَرَأَ بِالْبَقَرَةِ، فَانْصَرَفَ الرَّجُلُ، فَكَأَنَّ مُعَاذًا تَنَاوَلَ مِنْهُ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «فَتَّانٌ، فَتَّانٌ، فَتَّانٌ» ثَلاَثَ مِرَارٍ - أَوْ قَالَ: «فَاتِنًا، فَاتِنًا، فَاتِنًا» - وَأَمَرَهُ بِسُورَتَيْنِ مِنْ أَوْسَطِ المُفَصَّلِ، [رواه البخاری: 701].
416- از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که معاذ بن جبل با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواند، و بعد از آن میرفت و به قوم خود امامت میداد.
[شبی] در نماز خفتن سورة (بقره) را قراءت کرد، شخصی از نماز برآمد، و معاذ رضی الله عنه گویا از وی عیب جویی نمود.
این خبر به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم رسید، فرمودند: «فتنهگر است، فتنهگر است، فتنهگر است، فتنهانداز است، فتنهانداز است» [یعنی مردم را از دین متنفر میسازد] و او را امر کردند که دو سورۀ میانه از سورههای مفصل را بخواند([50]).
41- باب: تَخْفِيفِ الإِمَامِ فِي القِيَامِ وَإِتْمَامِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ
باب [41]: تخفیف امام در قیام و کامل کردن رکوع و سجود
417- عَنْ أبي مَسْعُودٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّ رَجُلًا، قَالَ: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَأَتَأَخَّرُ عَنْ صَلاَةِ الغَدَاةِ مِنْ أَجْلِ فُلاَنٍ مِمَّا يُطِيلُ بِنَا، فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَوْعِظَةٍ أَشَدَّ غَضَبًا مِنْهُ يَوْمَئِذٍ، ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ مِنْكُمْ مُنَفِّرِينَ، فَأَيُّكُمْ مَا صَلَّى بِالنَّاسِ فَلْيَتَجَوَّزْ، فَإِنَّ فِيهِمُ الضَّعِيفَ وَالكَبِيرَ وَذَا الحَاجَةِ» [رواه البخاری: 702].
417- از ابو مسعود رضی الله عنه روایت است که: شخصی گفت: یا رسول الله! به خداوند سوگند است که من از اینکه فلانی نماز را طولانی میسازد، نماز فجر را به تاخیر میاندازم.
[ابو مسعود رضی الله عنه میگوید]: من در هیچ موعظه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را مانند آن روز غضبناک ندیده بودم، فرمودند:
«بعضی از شما کسانی هستند که مردم را از دین متنفر میسازند، هر کسی که از شما به مردم امامت میدهد، نماز را سبک بخواند، زیرا در بین نماز گذاران کسانی وجود دارد که ضعیف و یا کلان سال بوده، و یا آنکه کار ضروری دارند»([51]).
418- عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُما: حديث مُعَاذٍ، وَأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَهُ: «فَلَوْلاَ صَلَّيْتَ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ، وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا، وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى، [رواه البخاری: 705].
418- از جابر بن عبدالله رضی الله عنه – در حدیث معاذ رضی الله عنه – آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش فرمودند: «چرا در نماز (سبح اسم ربک)، (والشمس وضحاها)، و (واللیل إذا یغْشَی) را نخواندی»([52])؟
42- باب: الإِيجَازِ فِي الصَّلاةِ وإِكمَالُهَا
باب [42]: کوتاه خواندن و در عین حال کامل کردن نماز
419- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوجِزُ الصَّلاَةَ وَيُكْمِلُهَا» [رواه البخاری 706].
419- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: «پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز را کوتاه ولی به طور کامل اداء میکردند»([53]).
43- باب: مَنْ أَخَفَّ الصَّلاَةَ عِنْدَ بُكَاءِ الصَّبِيِّ
باب [43]: کسی که نماز را در وقت گریه کودک سبک اداء نمود
420- عَنْ أَبِي قَتَادَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنِّي لَأَقُومُ فِي الصَّلاَةِ أُرِيدُ أَنْ أُطَوِّلَ فِيهَا، فَأَسْمَعُ بُكَاءَ الصَّبِيِّ، فَأَتَجَوَّزُ فِي صَلاَتِي كَرَاهِيَةَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمِّهِ» [رواه البخاری: 707].
420- از ابوقتاده رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند:
«من در وقت نماز تصمیم میگیرم که نماز را طولانی بخوانم، ولی گریه کودکی را میشنوم، و از ترس اینکه مبادا سبب مشقت برای مادرش شوم، نماز خود را کوتاه میسازم»([54])
44- باب: تَسْويَةِ الصُّفُوفِ عِنْدَ الإِقَامَةِ
باب [44]: برابر کردن صفها در وقت اقامت گفتن
421- عَنِ النُّعْمَانِ بْنَ بَشِيرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، قاَلَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ، أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ وُجُوهِكُمْ» [رواه البخاری: 717].
421- از نعمان بن بشیر رضی الله عنه ([55]) روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «یا صفهای خود را برابر کنید، یا اینکه خداوند بین شما اختلاف میاندازد»([56]).
45- باب: إقْبَالِ الإِمَام عَلَی النَّاسِ عِنْدَ تَسْوِيَة الصُّفُوفِ
باب [45]: رو آوردن امام بر مقتدیان در وقت برابر کردن صفها
422- عَنِ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ، وَتَرَاصُّوا، فَإِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِي» [رواه البخاری: 719].
422- از انس رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«صفهای خود را راست کنید، و به یکدیگر پیوست شوید، زیرا من شما را از پشت سر خود میبینم»([57]).
46- باب: إِذَا كَانَ بَيْنَ الإِمَامِ وَبينَ الْقَوْمِ حَائِطٌ أَوْ ستر
باب [46]: وقتی که بین امام و بین مردم دیوار و یا پردۀ باشد
423- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ فِي حُجْرَتِهِ، وَجِدَارُ الحُجْرَةِ قَصِيرٌ، فَرَأَى النَّاسُ شَخْصَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَامَ أُنَاسٌ يُصَلُّونَ بِصَلاَتِهِ، فَأَصْبَحُوا فَتَحَدَّثُوا بِذَلِكَ، فَقَامَ اللَّيْلَةَ الثَّانِيَةَ، فَقَامَ مَعَهُ أُنَاسٌ يُصَلُّونَ بِصَلاَتِهِ، صَنَعُوا ذَلِكَ لَيْلَتَيْنِ - أَوْ ثَلاَثًا - حَتَّى إِذَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ، جَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يَخْرُجْ، فَلَمَّا أَصْبَحَ ذَكَرَ ذَلِكَ النَّاسُ فَقَالَ: «إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تُكْتَبَ عَلَيْكُمْ صَلاَةُ اللَّيْلِ» [رواه البخاری: 729].
423- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شب در حجرۀ خود نماز میخواندند، و دیوار حجرۀ کوتاه بود، مردم پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را [در حال نماز خواندن] دیدند، و گروهی از مردم به ایشان اقتداء نموده و نماز خواندند، چون صبح شد، این حادثه را برای دیگران گفتند.
شب دوم [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] به نماز ایستاد، و مردمی آمده و به ایشان اقتداء نمودند، این کار را دو و یا سه شب انجام دادند.
چون شب بعدی آمد، [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای نماز خواندن] بیرون نشدند، چون صبح شد مردم سبب را جویا شدند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«ترسیدم که مبادا نماز شب، [یعنی: نماز تهجد] بر شما فرض گردد»([58]).
47- باب: صَلاَةِ اللَّيْلِ
424- وفي هذا الحديثِ من روايةِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ زيادة أَنَّه قال: «قَدْ عَرَفْتُ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ صَنِيعِكُمْ، فَصَلُّوا أَيُّهَا النَّاسُ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ أَفْضَلَ الصَّلاَةِ صَلاَةُ المَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا المَكْتُوبَةَ» [رواه البخاری: 731].
424- و در همین حدیث، از روایت زید بن ثابت رضی الله عنه علاوه بر روایت [عائشه رضی الله عنها ] آمده است که [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] فرمودند:
«آنچه را که از شما دیدم دانستم، پس ای مردم! شما به خانههای خود نماز بخوانید، زیرا بهترین نماز به استثنای نماز فرض، نمازی است که شخص در خانه خود میخواند»([59]).
كتاب أبواب صفة الصلاة
[1]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) پیش از مشروعیت اذان، چون وقت نماز داخل میشد، شخصی به راهها میگشت و مردم را از داخل شدن وقت نماز خبر کرده و میگفت: (الصلاة) (الصلاة).
2) شخصی از صحابه به نام عبدالله بن زید رضی الله عنه همین الفاظ کنونی اذان را به خواب دید، و نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمد، و آنچه را که به خواب دیده بود، برایشان قصه کرد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خوابش را تصدیق نموده و به بلال امر کردند تا به همان الفاظ اذان بدهد، و عمر رضی الله عنه هم همین الفاظ را به خواب دیده بود، وگرچه الفاظ اذان را صحابه به خواب دیده بودند، ولی بعد از اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آن را تائید نمودند، طریق اثبات أن سنت نبوی گفته میشود نه خوابی که بعضی از صحابه رضی الله عنهم دیده بودند، و علاوه بر آن، امام عینی رحمه الله میگوید که: در مسند حارث بن ابی أسامه آمده است که: اول کسی که اذان داد، جبرئیل علیه السلام بود که در آسمان دنیا اذان داد، و اذانش را بلال و عمر رضی الله عنهما شنیدند، بلال شتابان نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمد و آنچه را که شنیده بود قصه کرد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش گفتند که: عمر از تو سبقت جست.
[2]- مراد از لفظ (اقامت) لفظ (قد قامت الصلاة) است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم امر کردند تا بلال رضی الله عنه این لفظ را دوبار بگوید، و این مذهب جمهور علماء است، و مذهب احناف نظر به احادیث صحیح دیگری که در این مورد آمده است این است که: همه الفاظ اقامت مانند الفاظ اذان، دوبار دوبار گفته میشود، و از جمله احادیثی که به آن استدلال جستهاند حدیثی است که ترمذی از ابو محذوره روایت کرده است که «پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش تعلیم دادند که اذان و اقامت را دوبار دوبار بگوید» و حدیث ابو جحیفه که: «بلال همیشه اذان و اقامت را دوبار دوبار میگفت»، و از حدیث انس رضی الله عنه چنین جواب میدهند که: یکبار یکبار اقامت گفتن در اول اسلام بود، و بعد از آن منسوخ گردید.
[3]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اذان دارای فضیلت بسیاری است، و از همین جا است که شیطان تحمل شنیدن آن را ندارد.
2) در فضیلت اذان دادن احادیث بسیاری آمده است، از آن جمله این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که میفرمایند: «مؤذنین در روز قیامت از همگان سر افراز تر هستند، و این به سبب گفتن لا إله إلا الله است» و این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که میفرمایند: «کسی که خاص برای خدا به پنج نماز اذان بدهد، گناهان گذشتهاش آمرزیده میشود»، و احادیث بسیار دیگری که در همین معنی آمده است، و بعضی از این احادیث در متن کتاب خواهد آمد.
[4]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) شهادت دادن این چیزها برای مؤذن جهت علو درجه و منزلت او در روز قیامت است، و خداوندی که قادر است مرده را زنده کند، قادر است تا برای هر چیزی که خواسته باشد قوه نطق و شهادت دادن بدهد.
2) اینکه شهادت دادن این چیزها برای مؤذن به چه کیفیتی است، چیزی است که از ما مجهول است، و حقیقت آن را خود خداوند متعال میداند، و موقف مسلمان ایمان آوردن به غیب است.
[5]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
امام خطابی رحمه الله میگوید: از ظاهر این حدیث این طور دانسته میشود که اذان شعار دین اسلام بوده، و یک امر واجب است، و ترک آن جواز ندارد، از اینرو اگر مردمی بر ترک آن اتفاق کردند، باید با آنها به جنگ پرداخت تا آنکه در وقت نماز اذان بدهند، ولی عموم علماء بر این نظراند که اذان دادن سنت است، و اینکه در این حدیث اذان دادن شعار اسلامی دانسته شده است، این امر نسبت به کسانی است که مسلمان بودن آنها معلوم نیست، و احتمال دارد که از کفار و مشرکین باشند، و کسانی که اسلامشان معلوم است، اذان دادن نسبت به آنها سنت است نه واجب.
[6]- طوری که بعد از این خواهد آمد، کسی که اذان را میشنود، مستحب است آنچه را که مؤذن میگوید او هم بگوید، مگر در (حیَّ علی الصلاة) و (حیَّ علی الفلاح) که عوض آنها بگوید: (لا حول ولا قوة الا بالله)، و همچنین وقتی که مؤذن در نماز صبح میگوید: (الصلاة خیر من النوم) کسی که صدایش را میشنود بگوید: (صدَقتَ و بالحقَّ نطَقتَ)، و چون اذان تمام شد بگوید: (اللهم رب هذه الدعوة التامة و الصلاة القائمة، آت محمد الوسیلة و الفضیلة، وابعثه مقاماً محمداً الذي وعدته).
[7]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) معنی این دعا این است که: الهی! تو پروردگار این دعای کامل، و پروردگار نمازی که بر پا گردیده است میباشی، از تو مسئلت مینمایم تا برای محمد منزلت عالی و فضیلت بر همگان، و مقام محمودی را که برایش وعده دادهای عنایت فرمائی.
2) مراد (از دعای کامل) اذان، و مراد از (مقام محمود) در نزد جمهور علماء، شفاعت کبری در روز قیامت است، در سنن ترمذِ از ابو هریره رضی الله عنه روایت است که گفت: کسی از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پرسید که: مراد از این قول خداوند متعال که میفرماید: ﴿عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامٗا مَّحۡمُودٗا﴾ [الإسراء: 79] چیست؟ فرمودند: مراد از آن شفاعت است.
3) مراد از شفاعت کبری که خاص برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم است، و برای هیچکس دیگری – حتی سائر انبیاء علیه السلام – نیست، همان شفاعتی است که در روز محشر صورت میگیرد، تا مردم زودتر از مشقت و مشکلاتی که در آن موقف میباشد، رهائی یافته و به حساب و کتاب پیش شوند.
قاضی عیاض رحمه الله میگوید که: برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پنج شفاعت است.
اول) همان شفاعت عامه کبری است.
دوم) شفاعت برای عدهای است تا بدون حساب و کتاب به بهشت بروند.
سوم) شفاعت برای مردمی از موحدین این امت است که مستحق رفتن به دوزخ شدهاند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای آنها شفاعت میکند، تا اگر خدا بخواهد شفاعت حبیب خود را در مورد آنها قبول نماید، و آنها به دوزخ نروند.
چهارم) شفاعت برای کسانی است که نسبت به گناهانی که مرتکب شدهاند، به دوزخ رفتهاند، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای آنها در نزد خداوند متعال شفاعت میکند، و به این شفاعت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از دوزخ بیرون میشوند.
پنجم) شفاعت کردن برای کسانی است که به بهشت رفتهاند، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای آنها شفاعت میکنند تا خداوند متعال مرتبه و مقام و درجه آنها را بلندتر سازد.
4) امام قرطبی به نقل از قاضی عیاض رحمه الله میگوید که: مشهور است که سلف صالح شفاعت نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم را مسئلت مینمودند، بنابراین، به گفته گروهی که میگویند: (طلب شفاعت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از خداوند متعال مکروه است زیرا شفاعت برای گنهکاران است)، نباید التفات کرد، زیرا:
اول آنکه) شفاعت – همانطوری که برای گنهکاران است – برای تخفیف حساب و رفع درجات نیز میباشد.
دوم آنکه) هر انسان عاقلی به تقصیر خود معترف بوده، و محتاج به عفو و رحمت پروردگار است، و به عملی که انجام داده است، متکی نیست، و دائماً در این خوف است که مبادا از هالکین باشد.
سوم آنکه) کسی که شفاعت کردن را مکروه میداند و از خداوند شفاعت نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم مسئلت نمیکند، پس نباید طلب رحمت و مغفرت نیز بنماید، زیرا مغفرت و رحمت نیز برای گنهکاران است، و البته طوری که گفتیم، این سخنان بر خلاف چیزی است که در دعای سلف آمده است، الجامع لاحکام القرآن (10/310).
[8]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اذان دارای فضیلت خاصی است، از آن جمله هر کسی و هر چیزی که صدای مؤذن را بشنود، در قیامت برایش شهادت میدهد، و این موضوع قبلاً گذشت، به حدیث (373) مراجعه کنید.
2) صف اول بر دیگر صفوف فضیلت دارد، و سببش آن است که:
أ) کسیکه به صف اول نشسته است، کسی است که از دیگران زودتر به مسجد و جماعت حاضر شده است.
ب) در نمازهای جهریه قراءت را از دیگران بهتر و به طور مباشر از امام میشنود.
ج) اگر امام روی ضرورتی از نماز خارج شود، به عوض وی برای مردم امامت داده و نمازش را تکمیل میکند، از این سبب است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند که:
«بهترین صفهای مردها صف اول، و بدترین آنها صف آخر است، و بهترین صفهای زنها صف آخر، و بدترین آنها صف اول است»، طبرانی در (الاوسط) روایت کرده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای کسانی که در صف اول بودند سه بار، و برای کسانی که در صف دوم بودند، دوبار، و برای کسانی که در صف سوم بودند یکبار طلب مغفرت نمودند» و احادیث دیگری نیز در فضیلت صف اول آمده است.
3) همانطوری که صف اول بر صف دوم فضیلت دارد، صف دوم بر صف سوم فضیلت دارد، و صف سوم بر صف چهارم، و به همین طریق تا آخرین صف در جماعت.
4) باید متوجه بود که اگر کسی میخواهد ثواب صف اول را دریابد، از اول آمده و در صف اول بنشیند، نه آنکه بعد از انجام گرفتن صفها از سر شانههای مردم گذشته و با اذیت کردن آنها خود را به صف اول برساند، که در این صورت به یقین گناهی را که از اذیت کردن مردم مرتکب شده است، بیشتر از ثوابی است که از رسیدن به صف اول برایش میباشد.
5) بهتر است که نماز در اول وقت آن اداء گردد.
6) اداء کردن همه نمازهای پنچگانه فرض و حتمی است، و نماز صبح و عصر مؤکدتر است.
[9]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) با استدلال به این حدیث نبوی شریف، جمهور علماء میگویند که اذان دادن پیش از وقت، در نماز صبح جائز است، ولی احناف میگویند که اذان دادن پیش از وقت در هیچ نمازی و از آن جمله نماز صبح جواز ندارد، و اینکه بلال پیش از طلوع فجر اذان میداد، اذانش برای نماز نبود، بلکه برای بیدار کردن اشخاص خواب، و سحری کردن در ماه رمضان بود، و احادیثی که بعد از این میآید شاهد بر این مدعا است، و به همین سبب بود که (ابن ام مکتوم) بعد از طلوع فجر آمده و دوباره اذان میداد، و اگر اذان اول که ذریعه بلال رضی الله عنه صورت میگرفت، اذان برای نماز فجر میبود، ضرورتی به اذان دادن دوباره از طرف (ابن ام مکتوم) رضی الله عنه نبود.
2) برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم سه مؤذن بود، یکی بلال، دیگری أبو محذوره و سومی عمرو ابن ام مکتوم رضی الله عنهم جمیعا.
3) اگر مؤذن شخص با فهم و دانشی باشد، روا است که در داخل شدن وقت نماز، و در وقت سحری کردن به اذان وی اعتماد شود.
4) برای شخص نابینا روا است، بلکه لازم است که در داخل شدن وقت نماز از شخص بینا پیروی نموده و قولش را باور کند.
5) سحری کردن برای کسی که روزه میگیرد مستحب است، چنانکه مستحب است که سحری را به تاخیر بیندازد، یعنی: طوری سحری کند که بین سحری کردن و اذان فجر فاصله بسیاری نباشد.
6) اگر شخص دارای عیبی مانند کوری، لنگی، شلی و امثال اینها است، یاد آوری از این عیبها جهت معرفی آن شخص، و یا جهت مصلحت دیگری روا است، اما به قصد اهانت و خجالت دادن وی روا نیست.
7) همانطوری که نسبت دادن شخص به پدرش روا است به مادرش نیز روا است، مثلاً: همانطوری که میگوئیم: أحمد فرزند محمود، روا است که بگوئیم: أحمد فرزند زینب.
[10]- وی أم المؤمنین حفصه بنت عمر بن خطاب است، پیش از ازدواج با نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم همسر حصن بن حذافه بود، بعد از موت شوهرش و به نهایت رسیدن عدهاش عمر بن خطاب رضی الله عنه برای عثمان پیشنهاد کرد که او را به همسری بگیرد، ولی او بعد از چند روز گفت: که فعلاً تصمیم به ازدواج ندارم، بعد از آن او را برای ابوبکر صدیق پیشنهاد کرد، او هم قبول نکرد، تا اینکه نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم از وی خواستگاری نموده و با وی ازدواج کردند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم او را یک طلاق دادند، چون عمر رضی الله عنه از واقعه خبر شد، خاک بر سر خود میریخت و میگفت: بعد از این خدا به عمر و دخترش ارزشی نمیدهد، و همان بود که جبرئیل علیه السلام آمد و به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گفت که: خدا تو را امر میکند که به وی رجوع کنی، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به او رجوع کردند، وی در سال چهل ویک هجری وفات یافت، (الاصابه: 4/273-274).
[11]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) سنت نماز صبح دو رکعت است، و این دو رکعت خفیف و سبک اداء میگردد.
2) وقت خواندن این دو رکعت بعد از طلوع فجر است، و خواندن آن پیش از طلوع فجر جواز ندارد.
[12]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم انگشت سبابه خود را بالای انگشت دیگر خود قرار داده بودند، و به طرف چپ و راست خود اشاره نمودند، جهت نشان دادن صبح صادق بود، زیرا روشنی صبح صادق، بر عرض افق میباشد، بنابراین اگر فعلاً در مسجدی مانند بلال کسی پیش از فجر اذان میدهد، باید از طلوع فجر صادق دوباره اذان داده شود، زیرا اذان برای وقت هر نمازی بعد از داخل شدن وقت نماز است، نه پیش از دخول وقت آن، و اینکه بلال رضی الله عنه پیش از طلوع فجر اذان میداد، این اذان دادنش – طوری که در این حدیث آمده است – جهت بیدار کردن مردم خواب بود، و یا جهت آگاه ساختن مردمی که مشغول نماز تهجد بودند، تا جهت سحری کردن به خانههای خود بروند.
2) متاسفانه بعضی از مردم این سنت نبوی را که اذان دادن برای سحری کردن باشد، کاملاً ترک کردهاند، و اگر کسی باشد که این سنت نبوی را احیاء کرده و در همان وقتی که بلال رضی الله عنه به امر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم اذان میداد، اذان بدهد، کسی است که سنت نبوی را احیاء کرده است، و برایش اجر فراوانی است، و اکثر علماء از آن جمله علمای احناف از این سنت به تفصیل کاملی در کتابهای خود یاد کردهاند، و اینکه سبب ترک این سنت نبوی به مرور زمان چیست؟ نمیدانم.
[13]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
مراد از دو اذان، اذان و اقامت است، یعنی: بعد از اینکه اذان داده شد، تا پیش از آنکه اقامت گفته میشود، باید نماز بخواند، ولی چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «برای کسی که بخواهد» این نماز خواندن لازمی نیست، بلکه مستحب است، والبته مراد از این نماز خواندن، نماز نفلی است، و سنن رواتب به احادیث دیگری ثابت شده است.
[14]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) گویند پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از این جهت بزرگتر آنها را جهت امامت دادن اختیار نمودند، که این گروه در آموختن علم از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با هم برابر بودند، ورنه طوری که در احادیث دیگری آمده است، مستحق ترین اشخاص به امامت دادن کسی است که از دیگران عالمتر و قراءتش از دیگران بهتر باشد.
2) این حدیث نبوی اشارت بر این دارد که مراعات علم و قراءت و کلانی سن در اذان شرط نیست، منتهی علماء گفتهاند که: برای اذان دادن بهتر است شخصی تعیین گردد که آواز خوش داشته و صدایش بلندتر باشد.
3) اذان دادن برای هر نماز فرضی که جماعت خوانده میشود، سنت است، و فرقی بین نماز حضر و نماز سفر نیست.
4) امامت دادن بر اذان دادن فضیلت دارد، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم امامت دادن را برای شخص بزرگتر اختصاص دادند، و اذان دادن را به این چیز مقید نساختند، و از همه مهمتر آنکه: امامت را خودشان بر عهده داشتند، و اذان دادن را دیگران، وشکی نیست که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم عملی را که دارای فضیلت بیشتری بود انجام میدادند.
[15]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) لفظ حدیث نبوی (أذَّنَا) میباشد، و معنایش چنین میشود که: هردو نفر اذان بدهید، ولی مراد این نیست، بلکه مراد آن است که یکی از شما اذان بدهد، و دلیل آن حدیث گذشته است که فرمودند: «یکی از شما اذان بدهد»، و اینکه خطاب به دو نفر باشد، و مراد انجام دادن کار از یکی از آنها باشد، یک عبارت متعارف است.
2) چون مراد از اذان آگاه ساختن مردم از داخل شدن وقت نماز است، بنابراین اگر مسجدی باشد که مقتدیان آن صدای یک مؤذن را شنیده نتوانند، اگر دو نفر و یا سه نفر مؤذن و یا عدد بیشتری با هم اذان بدهند جواز دارد، بلکه مستحب است، و با قیاس با آن، در این عصر و زمان که وسائل جدید پیشرفته برای بلند کردن صوت و نقل آن اختراع شده است، میتواند در اذان از این وسائل استفاده کرد.
[16]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) در شب بارانی جماعت نکردن جواز دارد، و در حدیث دیگری آمده است که سه چیز سبب جواز نرفتن به جماعت میشود: شب سرد، باران بسیار، و باد شدید، و اینها عوارض آسمانی است که سبب جواز نرفتن به جماعت میگردد، و عوارض غیر آسمانی که سبب جواز نرفتن به جماعت میگردد، بسیار زیاد است، از آن جمله است: مریضی، خوف از دشمن، پا افتادگی، و هر کار ضروری دیگری که ترک آن و رفتن به جماعت سبب ضرر به مسلمانان گردد، مانند: طبیب نوکریوال، نگهبان اموال عمومی، پرستار و امثال اینها.
2) ظاهر حدیث دلالت بر آن دارد که اگر باران و سردی در شب بود، روا است که مردم نماز را به خانههای خود بخوانند، ولی امام عینی رحمه الله میگوید که: این قید معتبر نیست، زیرا همین حدیث در سنن از طریق ابن اسحق به روایت نافع آمده است که: این چیز را در شب بارانی، و در روز روشن نیز گفتند، عمده القاری (4/204).
[17]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) کسی که به طرف نماز میآید، آهسته و با وقار بیاید، و به جهت آنکه زودتر به نماز برسد، نباید شتاب نموده و بدود، زیرا اول آنکه این عمل مخل مروءت شخص است، و دوم اینکه: این عمل سبب میشود که شخص بعد از اینکه به نماز رسید، از اینکه نفس نفس میزند، نتواند آنچه را که میخواهد بخواند، به شکل مناسب آن بخواند.
2) کسی که بعضی از نماز را با امام درک میکند، بعد از اینکه امام سلام گفت، باید باقیمانده نمازش را کامل نماید. ولی آیا آنچه را که با امام دریافته بود، اول نمازش گفته میشود و یا آخر نمازش، در این مسئله بین علماء اختلاف است، جمهور علماء میگویند: آنچه را که با امام خوانده است، اول نمازش گفته میشود، بنابراین باقیمانده نمازش را این طور بخواند که رکعت و یا رکعتهای اخیر نمازش را میخواند، و احناف و گروه دیگری از علماء میگویند: آنچه را که با امامش خوانده است، با درنظر داشت واقعیت، اخیر نمازش گفته میشود، بنابراین، باقیمانده نمازش را این طور بخواند که گویا رکعت و یا رکعتهای اول نمازش را میخواند، مثلاً: اگر در نماز چهار رکعتی، دو رکعت را با امام درک کرده بود، بعد از اینکه امام سلام داد، دو رکعت دیگر را با الحمد لله و سوره بخواند.
[18]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گاهی به سبب انجام دادن کار ضروری بعد از اقامت گفتن در آمدن جهت امامت دادن تاخیر میکردند، و برای آنکه قیام مردم طولانی نشود، فرمودند تا وقتی که مرا نبینید از جای خود بر نخیزید.
2) اگر امام هنگام اقامت گفتن در مسجد حضور داشت، مردم باید چه وقت برای نماز خواندن بر خیزند، جمهور علماء میگویند: وقت برخاستن برای نماز، هنگام به نهایت رسیدن اقامت است، و امام مالک میگوید: وقت برخاستن، در اول اقامت گفتن است، و احناف میگویند: هنگامی که (حي علی الصلاة) گفته شد، باید مردم در صف نماز قرار داشته باشند، و وقتی که (قد قامت الصلاة) گفته شد، امام باید تکبیر گفته و نماز را شروع نماید، ومتصل به آن مقتدیان به وی اقتداء نمایند، تا به محتوای الفاظ اقامت به طور حقیقی عمل شده باشد.
[19]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نمازی که این واقعه در آن واقع گردید، نماز عشاء بود.
2) احناف وعده دیگری از علماء میگویند که: فاصله بین اقامت و تکبیر تحریمه روی ضرورت جواز دارد، ولی اگر ضرورتی نباشد، تاخیر تکبیر تحریمه از اقامت مکروه است، حتی بعضی از احناف میگویند: وقتی که (قد قامت الصلاة) گفته شد، واجب است که امام تکبیر تحریمه بگوید.
3) مراد از خواب رفتن مردم، پینکی رفتن بعضی از آنها بود.
4) شخصی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با وی سخن را طولانی کردند، رئیس یکی از قبائل بود، و جهت دلگرمی و دعوت وی به اسلام، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم سخن را با او طولانی کردند، و البته سخن زدن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بعد از اقامت روی ضرورت بود، بنابراین اگر ضرورتی نباشد، سخن زدن بعد از اقامت گفتن مناسب نیست.
[20]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مراد از گفته پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آن است که این مردم از دون همتی که دارند، اگر بدانند که در حاضر شدن به نماز،اندک فایده دنیوی برای آنها میرسد، به نماز حاضر میشوند، ولی برای کسب ثواب اخروی و نعمتهای آن، از حاضر شدن به نماز، خود داری مینمایند.
2) ظاهر این حدیث دلالت بر این دارد که نماز جماعت فرض عین است، زیرا اگر سنت میبود، ترک سنت موجب سوزاندن جان و مال شخص نمیگردید، ولی جمهور علماء، و از آن جمله احناف بر این نظراند که جماعت سنت مؤکده است نه فرض عین، و از این حدیث جواب میدهند که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در سوزاندن آنها تصمیم گرفتند، و تصمیم خود را عملی نکردند، و اگر فرض عین میبود، آنها را به حالشان نمیگذاشتند، و امام ابن حجر رحمه الله اين موضوع را به شكل طولانی شرح داده و برای کسانی که جماعت را سنت موکده دانسته و واجب نمیدانند از این حدیث ده جواب ذکر نموده و در اخیر میگوید: (سخن را از این جهت طولانی کردم که اجزاء آن با هم ارتباط دارد، و برای کسانی که جماعت را واجب نمیدانند، ده جواب در اینجا مذکور است، و این همه جوابها را در یکجا، در شرح دیگری نخواهی یافت)، فتح الباری (2/148-151).
3) امام عینی به نقل از (تحفه) مسائلی را در مورد نماز جماعت ذکر کرده است، که بعضی از آنها قرار آتی است.
أ) نماز جماعت بر کسی که واجب است که قدرت رفتن به مسجد را بدون مشقت داشته باشد، بنابراین بر شخص نا بینا، و مریض و پیر زمینگیر جماعت واجب نیست.
ب) شرف الأئمه میگوید: کسی که جماعت را بدون عذر ترک کند، باید تعزیر شود، اگر همسایهها نسبت به کسی که نماز جماعت را ترک میکند، سکوت میکنند، گنهکار میشوند.
ج) اگر مردم قریه و یا محلۀ نماز جماعت را ترک کردند، باید با آنها به جنگ برخاست.
د) امام ابو حنیفه رحمه الله میگوید: اگر کسی به کاری مشغول شد، و به جماعت رفته نتوانست، با اهل خانواده خود جماعت نماید، و اگر تنها خواند، نمازش جواز دارد.
ه) در اینکه آیا جماعت کردن در خانه مانند جماعت کردن در مسجد است، بین علماء اختلاف است، و قول صحیحتر آن است که گرچه جماعت در خانه مانند جماعت در مسجد، جماعت گفته میشود، ولی اشتراک نمودن به جماعت مسجد فضائل بیشتری دارد، از آن جمله اینکه: همانطوری که در حدیث نبوی آمده است در هر قدمی که به سوی مسجد برمیدارد برایش ثوابی داده میشود، و گناهی از گناهانش بخشیده میشود، و دیگر آنکه: چون به طور عموم جماعت مسجد بزرگتر است، لذا ثوابش نیز از جماعتی که در غیر مسجد خوانده میشود بیشتر است، والله تعالی أعلم.
[21]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) حد اقل جماعت دو نفر است، که یکی امام و دیگری مقتدی باشد، و در این صورت گفته میشود که آنها نماز خود را به جماعت خواندهاند، و این فضیلت برایشان حاصل میشود، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودهاند که: «دو نفر و بیشتر از آن جماعت است»، گرچه کلمه (جمع) به کمتر از (سه) اطلاق نمیشود.
2) باید دانست که این فضیلت برای جماعت در غیر مسجد الحرام، و مسجد نبوی، و مسجد اقصی است، و نماز خواندن در این سه مسجد فضیلت بیشتری دارد که تفصیل آن انشاء الله در جای خودش خواهد آمد.
[22]- اینکه فضیلت نماز جماعت بر نماز فردی در این حدیث بیست و پنج مرتبه، و در حدیث گذشته بیست و هفت مرتبه ذکر شده است، سببش این است که: ثواب جماعت نسبت به ثواب نمازی که تنها خوانده میشود، در اول بیست و پنج مرتبه بود، بعد از آن خداوند متعال به فضل و مرحمت خود آن را بسیت و هفت مرتبه گردانید، و به نبی خود از آن خبر داد، و یا سببش دوری و نزدکی مسجد و اخلاص و عدم اخلاص نمازگذار و امثال این چیزها است، و میشود که حدیث آتی شاهدی بر این مدعا باشد، والله تعالی اعلم.
[23]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اگر کسی انتظار میکشد که با امام به جماعت نماز بخواند، ثوابش از کسی که نمازش را به عجله تنها و یا به جماعت با اشخاصی مانند خود میخواند و میخوابد، بیشتر است.
2) جماعتی که تعداد نمازگذاران در آن بیشتر باشد، از جماعتی که تعداد نمازگذاران در آن کمتر است، ثواب بیشتری دارد، از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «نماز یک نفر با نفر دیگر، از نماز وی به تنهائی بهتر است، و نماز شخص با دو نفر از نمازی که با یک نفر میخواند، بهتر است، و هر قدر که تعداد نمازگذاران بیشتر شود، در نزد خداوند متعال محبوبتر است».
3) ظاهر حدیث دلالت بر این دارد که در حصول ثواب جماعت فرقی بین این نیست که این نماز جماعت در مسجد خوانده شود، و یا در خانه و محل کار، ولی بعضی از علماء جماعت مسجد را بر جماعتی که در خانه و یا محل کار تشکیل میشود، ترجیح دادهاند، و همین قول دوم راجح تر به نظر میرسد، زیرا اول آنکه: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم تا جای امکان جماعت را در مجسد بر پا میکردند، و دوم آنکه: در رفتن به مسجد از خانه در هر قدمی برای نمازگذار ثواب دیگری است، و سوم آنکه اگر هر کسی با چند نفری در خانه و یا در محل کار خود جماعت کند، و از رفتن به مسجد خود داری نماید، مساجد مهجور میگردد، و برای مسجد اهمیت و منزلت آن باقی نمیماند، والله تعالی أعلم.
[24]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) شهید حقیقی همین نوع پنجم است، و چهارم نوع دیگر به طور مجازی شهید گفته میشوند.
2) شهید به اتفاق علماء غسل داده نمیشود ولی تکفین میشود، و در اینکه بر وی نماز خوانده میشود یا نه؟ بین علماء اختلاف است، در نزد احناف بر وی نماز خوانده میشود، و جمهور علماء میگویند که بر شهید نماز خوانده نمیشود.
3) شهید بر سه قسم است، اول: شهید دنیا و آخرت: و آن کسی است که غرض اعلای کلمة الله در وقت جنگ با کفار به شهادت میرسد، دوم: شهید آخرت: و آن کسی است که به سبب مرض شکم، و یا به سبب غرق شدن در آب، و یا سوختن در آتش و امثال اینها کشته شود، سوم: شهید دنیا: و آن کسی است که به غرض بدست آوردن مال، و یا شهرت طلبی و یا احساسات قومی و یا منطقوی به جنگ برود و کشته شود.
4) طوری که در احادیث دیگری آمده است، چند گروه دیگر نیز شهید گفته میشوند، از آن جمله: مردن به سبب مرض ذات الجنب، به سبب آتش سوزی، مردن در دیار غربت، مردن زن در وضع حمل.
[25]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) (بنی سلمه) قبیله بزرگی از مردم انصار است، خانههای این مردم از مسجد نبوی دورتر واقع شده بود، و نسبت به علاقه و محبتی که ایشان به همجواری پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم و مسجد نبوی داشتند، میخواستند خانههای خود را گذاشته و در نزدیک مسجد برای خود خانه بسازند.
2) به هر قدمی که شخص در رفت آمد به سوی مسجد برمیدارد، برایش ثواب داده میشود، چه این رفت و آمد به طور پیاده صورت بگیرد، و چه به طور سواره.
3) با قیاس به رفتن به مسجد، در هر کار خیر دیگری که انسان قدم برمیدارد، امید به خداوند است که به شماره قدمهایش برایش ثواب و مزد داده شود، قتاده رحمه الله میگوید: (أی آدم! اگر خداوند از چیزی که انجام میدهی غفلت میکرد، باید از آثار پایت که باد آن را به زودی از بین میبرد غفلت میکرد، ولی خداوند متعال هر آن چیزی را که انسان از خوب و بد انجام میدهد، چه در راه خیر باشد و چه در راه شر، دربارهاش حساب میکند، پس کوشش کن که کاری که انجام میدهی، و قدمی را که برمیداری در راه طاعت و رضای خدا باشد) فتح المبدی (1/419).
[26]- از احکام و مسائل متعلق به این آنکه:
1) این دو نماز از آن سبب بر منافقین سنگین است که: وقت نماز صبح وقت شیرینی خواب، و وقت نماز عشاء وقت استراحت و آرام گرفتن است، و دیگر آنکه منافقین به این جهت نماز میخوانند که مردم آنها را ببینند، و چون در نماز صبح و خفتن نسبت به تاریکی شب – خصوصاً در آن زمان – این آرزوی آنها بر آورده نمیشد، از این سبب خواندن این دو نماز بر آنها نهایت دشوار بود.
2) این دو نماز بر منافقین سنگین بود، و به سبب این سنگینی آیا این دو نماز را نمیخواندند، و یا در این دو نماز به جماعت حاضر نمیشدند، گرچه هردو احتمال وجود دارد، ولی سیاق بیشتر دلالت بر این دارد که در این دو نماز به جماعت حاضر نمیشدند، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند که اگر میدانستند که در این دو نماز چه قدر ثواب است، اگر به طور خزیده هم میبود، به این دو نماز حاضر میشدند»، و مراد از خزیدن آن است که خزیده به مسجد میآمدند، و نماز را با جماعت اداء میکردند، والله تعالی اعلم.
[27]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) بعضی میگویند که: مراد از سایه خدا رحمت خدا است، و بعضی میگویند بنا به حدیث دیگری که در این مورد آمده است، مراد از سایه خدا سایه عرش خدا است، و امام ابن حجر رحمه الله میگوید و دلیل این قول حدیث سلمان است که سعید بن منصور به سند حسنی روایت کرده و میگوید: (سبعة یظلهم الله فی ظل عرشه)، و عیسی بن دینار، و قاضی عیاض رحمهما الله میگویند که مراد از سایه خدا (تکریم و حمایت خدا است).
2) اعمال هفتگانه که در حدیث نبوی ذکر گردیده است، از فضائل اعمال است، و کسی که متصف به یکی از این صفات باشد، در روز قیامت که آفتاب به مردم نزدیک میشود، و هیچ سایه جز سایه عرش خدا وجود ندارد، خداوند متعال چنین اشخاصی را به سایه عرش خود، و یا در ظل رحمت خود قرار میدهد.
3) گرچه در ظاهر حال، انجام دادن اکثر این کارها آسان به نظر میرسد، ولی از نگاه عملی و واقعیت امر، هیچیک از این کارها آسان نیست، از این جهت است که وجود اشخاصی که متصف به این صفات و یا به یکی از این صفات باشند، بسیار کم و بلکه نادر است، گرچه مستحیل نیست.
[28]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) در ظاهر حدیث نبوی شریف این اجر جزیل برای کسی است که به طور مطلق به مسجد بیاید، خواه قصدش از این مسجد رفتن مثلاً: درس خواندن باشد، خواه پاک کردن مسجد باشد، و خواه آب آوردن از مسجد باشد، و خواه هر کار دیگری، ولی طوری که امام حجر رحمه الله میگوید: مقصود کسی است که به مسجد غرض عبادت میآید، نه جهت انجام دادن کار دیگری.
2) نباید نظر به ظاهر این حدیث نبوی شریف این طور فهمید که مطلوب از رفتن به مسجد در شب و روز، رفتن به مسجد به نماز صبح و نماز شام، و یا نماز صبح و نماز خفتن است، بلکه مراد از رفتن به مسجد در شب و در روز، مداومت کردن به رفتن مسجد است، که در هر وقت نماز به مسجد برود.
[29]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث اینکه:
1) این حدیث به طور صریح دلالت بر این دارد که در وقت بر پا شدن جماعت، نماز دیگری نباید خوانده شود، ولو آنکه دو رکعت سنت صبح باشد.
2) بعضی از علماء از آن جمله احناف میگویند که: اگر خوف از دست رفتن هر دو رکعت نماز فرض به جماعت موجود باشد، نباید به خواندن سنت صبح اقدام نمود، ولی اگر خوف تنها یک رکعت باشد، بهتر است در خانهاش و یا در بیرون مسجد، و یا در دروازه مسجد، دو رکعت سنت صبح را بخواند، و بعد از آن به جماعت داخل شود، ولی میتوان گفت که ظاهر حدیث بر خلاف این نظر است، والله تعالی أعلم بالصواب.
[30]- مراد از زنهای هم نشین یوسف علیه السلام (زلیخا) است، زیرا او مانند عائشه به زبانش چیزی گفته بود، و در دلش چیز دیگری بود، زیرا وی در ظاهر زنها را به مهمانی دعوت کرد، ولی در دلش این بود که زنها جمال یوسف را ببینند، و از طعنه زدن بر وی دست کشیده، و در عشق ورزیاش به یوسف علیه السلام معذورش بدارند، چنانچه عائشه رضی الله عنها دل نازکی ابوبکر رضی الله عنه را بهانه قرار داد، و قصدش آن بود که پدرش به مردم امامت ندهد.
[31]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) ثبوت افضلیت ابوبکر صدیق رضی الله عنه بر بقیه صحابه رضی الله عنهم ، و در وقت انتخاب خلیفه، وقتی که مردم در این مورد ابراز نظر میکردند، عمر رضی الله عنه همین امر را مستمسک قرار داده و گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم او را پیشوای ما در امور دین قرار دادند، مگر نمیخواهید که شما او را پیشوای خود در امور دنیوی قرار دهید.
2) اقتداء کردن شخص ایستاده بر شخص نشسته جواز دارد.
3) امام در صورت امکان باید اعلم، افقه، اقرء، و افضل قوم باشد، و این صفات نسبت به ابوبکر رضی الله عنه متحقق بود.
4) اینکه عائشه رضی الله عنها اصرار داشت که پدرش ابوبکر صدیق رضی الله عنه برای مردم امامت ندهد، دو سبب داشت، سبب اول طوری که خود عائشه رضی الله عنها میگوید این بود که: فکر میکردم کسی که بعد از مرگ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به جایشان بایستد، او را دوست نخواهند داشت، و از وی بدشان خواهد آمد، از این جهت اصرار نمودم که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شخص دیگری را مامور به این کار سازند، و سبب دوم آن بود که: مردم میدانستند که بعد از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ابوبکر رضی الله عنه خلیفه است، و اگر ابوبکر رضی الله عنه به جای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میدیدند، میفهمیدند که مرگ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرا رسیده است، و عائشه نمیخواست که این خبر برای مردم ذریعه پدرش برسد.
5) گریه کردن در نماز اگر به سبب یاد آخرت، و ترس از آتش دوزخ، و تصور نعمتهای بهشت باشد، سبب باطل شدن نماز نمیگردد، ولی اگر به سبب درد، و یا غم واندوه مانند: غم مرگ اولاد، و یا خساره مال و تجارت، و یا آفت زدن زراعت و امثال اینها باشد، نمازش فاسد میشود.
6) احرام بستن مقتدی به نماز پیش از امام سبب فساد نماز نمیگردد، زیرا او ابوبکر صدیق رضی الله عنه به حیث امام به نماز ایستاده بود، ولی بعد از آمدن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم حالت مقتدی را بخود گرفت، و به ایشان اقتداء نمود.
7) اقتداء کردن کسی که قدرت به ایستادن دارد، به امامی که به سبب عذر نشسته نماز میخواند صحت دارد.
[32]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اگر کسی بیشتر از یک همسر دارد، باید عدالت را در بین آنها حتی در حالت مریضی خود نیز مراعات نماید.
2) تا سرحد امکان نماز باید به جماعت اداء گردد.
[33]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اگر روی معذرتی نماز جمعه، به مسجد اداء نگردیده و به خانه خوانده میشود، چون نمازی که در خانه خوانده میشود، شروط نماز جمعه در آن تحقق نمییابد، باید در چنین حالتی عوض نماز جمعه، نماز پیشین خوانده شود.
2) آخرین کلمه در این حدیث شریف در یک روایت (أن أحرجکم) به حاء بدون نقطه آمده است، و ترجمه حدیث نبوی شریف هم به اساس همین روایت صورت گرفته است، و در روایت دیگری به عوض (أن أحرجکم) (أن أخرجکم) به خاء نقطه دار آمده است، و معنی آن در این صورت چنین میشود که: نخواستم شما را جهت ادای نماز جمعه از خانههای شما بیرون کنم، و در هردو روایت نتیجه یکی میشود، و آن این است که: چون گِل و لای بسیار است، لذا آمدن شما به مسجد لازم نیست.
[34]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) (ضحی): به معنی چاشت است، و وقت آن در حدود نیم روز بین طلوع و زوال آفتاب است، و خواندن این نماز در نزد جمهور علماء مستحب است، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز چاشت را گاه گاهی میخواندند، ولی از خوف اینکه مبادا فرض گردد، بر آن مداومت نمیکردند.
2) اگر کسی بسیار چاق بوده، و راه رفتن برای وی دشوار باشد، لزوم حضور جماعت از وی ساقط میگردد، و از جمله اعذار دیگری که لزوم حضور در جماعت را ساقط میکند اینها است: به خطر افتادن جان و یا مال به سبب رفتن به جماعت، سردی شدید، باران شدید، مرضی که قدرت رفتن به مسجد را از شخص سلب مینماید، حاضر شدن طعام شب در وقت بر پا شدن جماعت، فراموش کردن وقت نماز، خوردن سیر و پیاز خام، و همچنین استعمال هر چیز دیگری که سبب بد بوئی دهان گردد، مانند سیگار، چرس، و امثال اینها، و باید گفت: کسی که به سبب استعمال چنین چیزهای نا مشروعی از حضور جماعت منع میگردد، گناه نرفتن به جماعت بر خودش میباشد.
[35]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) در روایتی آمده است که (اگر روزه داشتید)، یعنی: شخص روزهدار اگر طعام شامش حاضر شد، پیش از نماز خواندن بهتر است که طعام خود را بخورد، و به این اساس برای شخص غیر روزه دار چنین رخصتی نیست.
2) نظر به اینکه حضور قلب از اصول اساسی نماز است، علماء گفتهاند: کسی که طعامش حاضر گردیده و قلب و ذهنش به آن طعام مشغول است، بهتر است اول طعامش را صرف نماید، و بعد از آن نمازش را اداء نماید.
3) بهتر آن است که در صورت امکان، تهیه طعام از وقت ادای نماز و اقامه جماعت به تاخیر بیفتد، و یا پیش از اقامت گفتن طوری تهیه و تقدیم گردد، که در وقت اقامت گفتن، از صرف طعام فارغ شده باشند.
4) اگر اشتغال به طعام خوردن سبب قضاء شدن نماز میگردید، لازم است که اول نمازش را اداء نماید، و بعد از آن به صرف طعام بپردازد.
[36]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
پیامبر خدا در خانه کارهای زیادی را انجام میدادند، از آن جمله اینکه:
گوسفند را میدوشیدند، لباسهای خود را پینه میزدند، و کفشهای خود را میدوختند، و امثال اینها، از این جهت، جمهور علماء میگویند که انجام دادن کارهای خانه از وظائف شوهر است، نه از وظائف زن، و این موضوع را در کتاب (أنیس النساء) به طور مشروح بررسی نمودهام، و برای اطلاع بیشتر میتوان به آن کتاب مراجعه نمود.
[37]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) قصد مالک بن حویرث رضی الله عنه آن بود که کیفیت نماز خواندن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای مردم بیاموزد.
2) و در ادامه همین حدیث آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم وقتی که در رکعت اول سر خود را از سجده دوم برمیداشتند، پیش از آنکه ایستاده شوند، لحظه مینشستند، و این نشستن را به نام جلسه استراحت یاد میکنند، و با تمسک به این حدیث بعضی از علماء از آن جمله شوافع میگویند که جلسه استراحت سنت و یا مستحب است، ولی اکثر علماء از آن جمله علمای احناف بر این نظراند که بعد از سجده دوم رکعت اول، جلسه نیست، و از این حدیث چنین جواب میدهند که نشستن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در جلسه استراحت به طور مستمر نبود، بلکه این عمل را گاه گاهی در وقت ضعف و حاجت انجام میدادند، بنابراین بدون ضرورت نباید به انجام دادن جلسه استراحت پرداخت.
[38]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
2) حفصه رضی الله عنها این سخن را از این جهت برای عائشه رضی الله عنها گفت که: عائشه رضی الله عنها او را به گفتن سخنی وادار نموده بود، که سبب رنجش پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گردید.
2) دیگر احکام و مسائل متعلق به این حدیث به حدیث شماره (399) قبلاً گذشت، به آن حدیث مراجعه کنید.
[39]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
ابوبکر صدیق رضی الله عنه تا لحظه وفات پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خلیفهشان در امامت نماز برای مردم بود، و از همین جا بود که صحابه رضی الله عنهم در وقت تعیین خلیفه، امامت صغری را دلیل بر امامت کبری گرفته و گفتند: (رضیه لدیننا أفلا ترضاه لدنیانا) یعنی: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در امور دین ما، برایش رضایت دادند، آیا ما نباید در کارهای دنیوی خود – که خلافت باشد – برایش رضایت ندهیم، و همان بود که برایش بیعت کردند.
[40]- مردم (بنی عمرو بن عوف) در اطراف قبا بود وباش داشتند، و دارای قبائل بسیاری میباشند، بین آنها نزاعی واقع شده بود، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم جهت آشتی و مصالحه بعد از آنکه نماز ظهر را اداء نمودند نزد آنها رفتند، و برای بلال گفتند: اگر نماز عصر داخل شد و من نیامدم به ابوبکر امر کن که به مردم امامت بدهد...
[41]- ابو قحافه کنیه پدر ابوبکر رضی الله عنه بود، و نامش عثمان بن عامر قرشی است، وی در فتح مکه مسلمان گردید، و در خلافت عمر رضی الله عنه وفات نمود، و اینکه ابوبکر رضی الله عنه نامش را ذکر نکرده و از خود به (ابن ابی قحافه) یاد کرد، سببش حقیر دانستن خود نسبت به مقام و مرتبه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود.
[42]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) در وقتی که بین مسلمانان نزاعی واقع میشود، باید خلیفه مسلمانان خودش شخصاً و یا بواسطه نماینده خود نزاع را از بین برده و بین آنها صلح بر قرار سازد، تا دامنه مشکلات وسیعتر نگردد.
2) صحابه رضی الله عنهم بر این اجماع داشتند که افضلشان ابوبکر صدیق رضی الله عنه است، از این جهت او را به اجماع و بدون مخالفت به امامت خود بر گزیدند.
3) التفات در نماز روی حاجت جواز دارد.
4) عملاندک سبب فساد نماز نمیشود، زیرا ابوبکر رضی الله عنه از جای خود که امامت میداد به صف عقب خود آمد، ولی طوری عقب آمد که رویش از قبله منحرف نگردید.
5) اگر امام سهو میکند، جواز دارد که مردها (سبحان الله) بگویند، و زنها کف بزنند، تا امام متوجه اشتباه خود گردد، و قابل تذکر است که اگر قصد زنی از کف زدنش بازی و شوخی باشد، نمازش فاسد میشود.
6) گذشتن از بین صفها جهت رسیدن به صف اول، برای امام جواز دارد، اما برای غیر امام جواز ندارد، زیرا اول آنکه: امام که به صف اول میرود، جهت انجام دادن وظیفه خود میرود، و این مصلحت مردم است، و کسی از این کار آزرده نمیشود، دوم آنکه: امام یک نفر است، و تحمل گذشتن یک نفر از بین صفها قابل تحمل است، ولی اگر این کار برای غیر امام هم جواز داشته باشد، اشخاص بسیاری به این کار مبادرت ورزیده و سبب اذیت مردم میگردند.
7) اگر مقتدی مرد باشد و بخواهد امام را ملتفت به چیزی سازد، سبحان الله بگوید، و اگر زن باشد، کفهای دستش را به هم بزند، ولی امام مالک رحمه الله میگوید که: زن هم باید مانند مردم، سبحان الله بگوید، و کف زدن منسوخ است، ولی ظاهر حدیث مؤید قول جمهور علما است، زیرا دلیل مشخصی برای نسخ این حدیث وجود ندارد، و علاوه بر آن در سنن داود به طور صریح آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «اگر در نماز شما واقعه رخ داد، مردها تسبیح بگویند، و زنها کف بزنند».
[43]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
تفصیل این حدیث به شماره (399) قبلاً گذشت، و در اینجا این احکام و مسائل را نیز متذکر میگردیم:
1) پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در ایام مریضی خود فقط یک نماز را برای مردم به طور نشسته امامت دادند، و آن نماز، نماز ظهر بود، و دیگر نمازها را ابوبکر صدیق رضی الله عنه امامت میداد.
2) اگر امام مسجد مریض میشود، از اینکه برای مردم نشسته نماز بخواند، بهتر آن است که شخص مناسب دیگری را برای خود خلیفه بگیرد، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ابوبکر رضی الله عنه را برای خود خلیفه گرفتند، و به مردم به طور نشسته امامت ندادند.
[44]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
این حدیث دلالت بر این دارد که اگر امام نماز را نشسته میخواند، مقتدیان نیز به پیروی از وی باید نماز را نشسته بخوانند، ولی بعضی از علماء از آن جمله امام ابو حنیفه و ابو یوسف و شافعی و مالک واوزاعی رحمهم الله است، اقتدای شخص ایستاده را به شخص نشسته جواز میدهند، و دلیلشان حدیث عائشه رضی الله عنها است، که به شماره (399) قبلاً گذشت.
و بعضی از علماء نماز خواندن شخص ایستاده را به امامت شخص نشسته جواز نمیدهند، و میگویند: اگر امام نشسته نماز میخواند، مقتدیها نیز باید نشسته نماز بخوانند، و دلیلشان همین حدیث باب است.
ولی جمهور علماء میگویند که: حدیث باب پیش از حدیث عائشه رضی الله عنها است که به شماره (399) قبلاً گذشت، زیرا حدیث (399) بیانگر مریضی است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از آن وفات یافتند، و حدیث باب بیانگر مریضی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به سبب افتادنشان از اسپ بود، و جابر رضی الله عنه این حدیث را به تفصیل بیشتری روایت کرده و میگوید: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از اسپ افتادند، و کف پایشان مجروح شد، در این وقت بدیدنشان آمدیم، دیدیم که نماز فرض را نشسته میخوانند، ما هم ایستادیم و به ایشان اقتداء کردیم، چون از نماز فارغ شدند، فرمودند: «وقتی که امام نشسته نماز میخواند، شما هم نشسته نماز بخوانید، و وقتی که ایستاده نماز میخواند، شما هم ایستاده نماز بخوانید، و کاری که اهل فارس به بزرگان خود میکنند، شما نکنید»، و چون حدیث عائشه رضی الله عنها در آخرین ایام حیات نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم بود، و در نتیجه از حدیث جابر متاخر است، از اینرو ناسخ آن حدیث میباشد، زیرا در وقت تعارض بین دو نص، نص اخیر، نص اول را نسخ میکند، و در نتیجه اگر امام روی ضرورت نشسته امامت میداد، مقتدیان باید ایستاده نماز بخوانند، والله تعالی أعلم بالصواب.
[45]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) متابعت امام واجب است، و باید مقتدی از امام خود متابعت نماید.
2) بعضی از علماء از این حدیث چنین فهمیدهاند که مقتدی وقتی یک رکن را مثلاً: رکوع و یا قومه و یا جلسه را انجام دهد، که امام از انجام دادن آن فارغ شده باشد، ولی عموم علماء این نظر را رد کرده و گفتهاند: در چنین حالتی متابعت امام صورت نمیگیرد، بنابراین مقتدی باید بعد از این که امام به رکنی از ارکان نماز شروع کرد، به آن رکن شروع کند، مثلاً: همین که امام به رکوع رفت، بعد از وی به رکوع بروند، و همین که سر خود را از رکوع بالا کرد، بعد از وی سر خود را از رکوع بالا کنند، و همچنین در انجام دادن هر رکنی از ارکان دیگر نماز.
ولی طوری که در حدیث بعدی میآید، باید جداً متوجه باشد که پیش از امام کاری را انجام ندهد، یعنی: نه پیش از امام برکوع برود، و نه پیش از امام سر خود را از رکوع بالا کند، و نه پیش از امام به سجده برود، و نه پیش از امام سر خود را از سجده بالا کند، و همچنین در تمام ارکان نماز.
[46]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مقتدی نباید سر خود را پیش از امام از رکوع و یا سجده بالا کند، و کسی که چنین میکند سزاوار آن است که سرش مانند سر خر گردد، و چون به دعای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم (مسخ) از این امت مرفوع گردیده است چنین نمیشود، ولی دور نیست که در وقت دیگری که خداوند بخواهد به این عقوبت دچار گردد.
2) امام عینی رحمه الله میگوید: در بعضی از کتب دیدم، و از اشخاص موثوقی شنیدم که گروهی از مردمی که صحابه رضی الله عنهم را دشنام میدادند، و بعضی از کسانی که پدر و مادر خود را آزار داده، و آنها را به نام سگ و خر و خوک یاد میکردند، در وقت مرگ، صورت آنها به صورت خر و سگ در آمده بود.
[47]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) تشبیه سر حبشی به کشمش در کوچکی و سیاهی آن است، به این معنی که سر حبشی از سر مردمان دیگر کوچک تر است، و رنگ پوستش از رنگ پوست مردمان عادی سیاهتر است.
2) اطاعت از امام و خلیفه مسلمان واجب است.
3) امامت غلام جواز دارد، زیرا در بعضی از روایات آمده است که «اگر غلام حبشی بر شما امیر مقرر گردید، و عادت آن بود که امیران برای مردم امامت میدادند.
4) قیام بر علیه خلفاء و امراء مسلمان جواز ندارد ولو آنکه جور و ستم کنند، زیرا قیام بر علیه آنها سبب خونریزی و چور و چپاول میگردد، و مصائبی که به سبب قیام بر علیه آنها به وجود میآید، از مصائیبی که از جور و ستم آنها به وجود میآید خیلی بیشتر است، و دیگر آنکه چه معلوم که امام بعدی از امام اول ظالمتر و ستمگارتر نباشد.
5) فقهاء میگویند: هر امامی که نماز جمعه و جماعات را اقامه نموده و جهاد نماید، اطاعت کردن از وی واجب است، و البته این به آن معنی نیست که برایش نصیحت نکرد، و از وی انتقاد ننمود، نه خیر این کارها جواز دارد، بلکه لازم است، وچیزی که روا نیست قیام مسلحانه و خونریزی جهت رسیدن به قدرت است.
[48]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نماز به امامت نیکو کار و بد کار جواز دارد، بعضی از علماء میگویند: اگر امام فاجر و ظالم بود، بهتر است که شخص نمازش را در خانهاش بخواند و بعد از آن آمده و به آن امام اقتداء نماید، تا از شرش در امان باشد، و در زمان حجاج بعضی از مردم چنین میکردند.
2) نظر به ظاهر این حدیث بعضی از علماء میگویند که اخطاء و اشتباهات امام بر مقتدیان تاثیری ندارد، بنابراین اگر بعد از نماز خواندن معلوم شد که امام بیوضوء و حتی جنب بوده است، و یا بر بدن و یا بر جامهاش نجاست پنهانی مانند بول وجود داشته است، دوباره خواندن نماز بر مقتدیان لازم نیست، ولی عده دیگری از علماء از آن جمله احناف میگویند که نماز امام متضمن نماز مقتدی است، به این معنی که اگر نماز امام صحت داشت، نماز مقتدیان نیز صحت دارد، و اگر نمازش فاسد بود، نماز مقتدیان نیز فاسد میشود، و دلیلشان حدیث مستدرک حاکم است که میگوید: «الامام ضامن»، یعنی: امام ضامن نماز مقتدیها است.
[49]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
نماز خواندن بدون وضوء ساختن بعد از خواب شدن خاص برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود، زیرا طوری که در احادیث دیگری آمده است، چشم پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میخوابید، ولی قلبشان بیدار بود، از این جهت علماء گفتهاند که خواب شدن تنها نسبت به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ناقض وضوء نیست، ولی نسبت به دیگران ناقض وضوء شمرده میشود، و گرچه در کیفیت خوابی که ناقض وضوء میباشد، با هم اختلاف نظر دارند، و تفصیل این مسئله قبلاً گذشت.
[50]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) باید امام حال مقتدیان را در نظر گرفته و نماز را خفیف و کوتاه بخواند.
2) اگر امام نماز را طولانی ساخت، و مقتدی کار ضروری داشت، و یا قدرت تحمل چنین نمازی را نداشت، در نزد بعضی از علماء برایش روا است که از نماز خارج گردیده و نمازش را تنها بخواند، ولی در نزد احناف چنین عملی جواز ندارد، و باید نماز خود را با امام کامل نماید.
3) مراد از سورههای میانه مفصل، از سوره (والسماء ذات البروج) تا سوره (لم یکن الذین کفروا) میباشد.
4) ظاهر حدیث دلالت بر جواز اقتدای فرضگذار به نفلگذار دارد، زیرا معاذ رضی الله عنه نماز فرض را با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم اداء میکرد، از اینرو نمازی را که برای قوم خود امامت میداد، نماز نفل بود، ولی احناف این حدیث را به احادیث دیگری که ذکر میکنند منسوخ دانسته، و در نتیجه اقتدای فرضگذار را به نفلگذار جایز نمیدانند، و از این حدیث این طور جواب میدهند که نماز خواندن معاذ رضی الله عنه با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به طور دائم نمود، بلکه گاه گاهی جهت آموختن احکام نماز، و یا به غرض دیگری با ایشان نماز میخواند، بنابراین احتمال دارد نمازیهای را که معاذ به قوم خود امامت میداد، نماز فرضی ویبوده باشد، ولی باید گفت که ظاهر این حدیث با این تأویل موافقت کاملی ندارد، والله تعالی أعلم.
[51]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) این شخصی که نماز را طولانی میساخت، معاذ بن جبل و یا أبی بن کعب بود، رضی الله عنهما .
2) امام باید حال مقتدیان را در نظر گرفته و نماز را سبک بخواند.
[52]- تفصیل احکام متعلق به این حدیث را در حدیث شمار(416) مطالعه فرمائید.
[53]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
گرچه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز را کوتاه میساختند، ولی ارکان آن را از رکوع و سجود، و قیام و قعود به طور کامل اداء مینمودند، زیرا کوتاه خواندن نماز حدی دارد که اگر از آن حد کم شود، به حد نقصان و یا احیاناً فساد میرسد، و البته کوتاه خواندن نماز پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به سر حد نقصان و یا فساد نمیرسید.
[54]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) برای زنها روا است که اطفال خود را با خود به مسجد بیاورند، وچون در عصر و زمان ما به طور عموم مساجد فرش دارد، و طفل اگر به حال خودش رها شود، شاید که بر روی فرشها ادرار و یا غائط نماید، لذا زنهای که اطفال خود را با خود به مسجد میآورند، به این امر جداً متوجه بوده، و به طور مناسبی از اینکه اطفال فرشهای مسجد را کثیف نمایند، ممانعت به عمل آورند.
2) اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم تصمیم داشتند که نماز را طولانی کنند، ولی چون گریه طفلی را میشنیدند نماز را کوتاه میکردند، دلالت بر کمال رأفت و رحمت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دارد، و این مصداق این قول خداوند متعال است که میفرماید: ﴿لَقَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ عَزِيزٌ عَلَيۡهِ مَا عَنِتُّمۡ حَرِيصٌ عَلَيۡكُم بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ ١٢٨﴾. و همین مواقف رحیمانه و حکیمانه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود که ایشان را در نزد پیروانشان از محبوبترین افراد عالم ساخته بود، تا جائیکه تا هم اکنون امت محمدی پیامبر خود محمد صل الله علیه و آله و سلم را از جان و مال و فرزند خود بیشتر دوست دارند، و البته طوری که خود نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم فرمودهاند تا وقتی که مسلمان ایشان را تا همین سرحد دوست نداشته باشد، ایمانش کامل نمیشود.
[55]- وی نعمان بن بشیر بن ثعلبه انصاری است، هشت سال پیش از وفات پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم تولد یافت، در زمان معاویه رضی الله عنه امارت حمص، و بعد از آن امارت کوفه را بر عهده داشت، بعد از اینکه از مردم حمص خواست که به عبدالله بن زبیر رضی الله عنه بیعت کنند، دعوتش را نپذیرفتند، و همان بود که از حمص بر آمد، ولی مردم حمص او را تعقیب نموده و به قتل رساندند، و این در سال شصت و چهارم هجری بود، اسد الغابه (5/22-24).
[56]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
برابر ساختن صفها در نماز در نزد اکثر علماء سنت است، و اهل ظاهر برابر ساختن صفها را واجب میدانند، ولی این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که: «برابر ساختن صفها از تمام کردن نماز است» قول اول ترجیح میدهد.
[57]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) برابر ساختن صفها و نزدیک یکدیگر ایستادن در وقت نماز لازم است.
2) اینکه پیغمبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از پشت سر خود میدیدند یا به عین بصیرت بود و یا به عین بصر، و گفتهاند که: در بین شانههای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دو چشم کوچک به مانند دو سوراخ سوزن وجود داشت، و لباس مانع دیدن آنها نمیشد، و هرچه که باشد، آنچه که ثابت است این است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بدون شک از پشت سر خود میدیدند.
[58]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اقتداء کردن به امامی که قصد امامت دادن را برای آنها ندارد، جواز دارد، ولی احناف میگویند: اگر زنها به چنین امامی اقتداء میکردند، باید امام از اقتدای آنها اطلاع داشته، و نیت امامت دادن برای آنها را کرده باشد.
2) خواندن نماز نفل – و از آن جمله نماز تهجد – در خانه، بهتر از خواندن آن در مسجد است، امام مالک رحمه الله میگوید: خواندن نفل در خانه، بهتر از خواندن آن در مسجد نبوی است، مگر برای کسی که غریب باشد، یعنی: برای کسی که چند روزی در مدینه منوره سکونت داشته و بعد از آن سفر میکند، خواندن نماز نفل در مسجد نبوی، بهتر از نماز خواندن وی در خانهاش میباشد.
3) خواندن نماز نفل به جماعت جواز دارد.
4) دیوار و یا پرده و امثال اینها مانع اقتداء کردن به امام نمیشود.
[59]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
این حدیث به طور صریح دلالت بر این دارد که هر نمازی غیر از نماز فرض باید در خانه خوانده شود، اینکه امر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در این حدیث برای وجوب است، و یا برای استحباب هردو احتمال وجود دارد، ولی هرچه که باشد، حد اقل دلالت بر این دارد که خواندن نماز نفل در خانه، بهتر از خواندن آن در مسجد است، و در حدیث قبلی در این مورد به تفصیل بیشتری سخن گفتیم.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر