1- باب: مَا جَاءَ فِي الْوِتْرِ
باب [1]: آنچه که دربارۀ وتر آمده است
539- عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُما: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ صَلاَةِ اللَّيْلِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ: «صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى، فَإِذَا خَشِيَ أَحَدُكُمُ الصُّبْحَ صَلَّى رَكْعَةً وَاحِدَةً تُوتِرُ لَهُ مَا قَدْ صَلَّى» [رواه البخاری: 990].
539- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که شخصی از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در مورد نماز شب پرسان نمود، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«نماز شب دو رکعت دو رکعت است، اگر کسی از شما خوف طلوع صبح را داشت، تنها یک رکعت بخواند، این یک رکعت نمازهایی را که خوانده است، برایش وتر میسازد»([1]).
540- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُصَلِّي إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً، كَانَتْ تِلْكَ صَلاَتَهُ - تَعْنِي بِاللَّيْلِ - فَيَسْجُدُ السَّجْدَةَ مِنْ ذَلِكَ قَدْرَ مَا يَقْرَأُ أَحَدُكُمْ خَمْسِينَ آيَةً قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ، وَيَرْكَعُ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الفَجْرِ، ثُمَّ يَضْطَجِعُ عَلَى شِقِّهِ الأَيْمَنِ حَتَّى يَأْتِيَهُ المُؤَذِّنُ لِلصَّلاَةِ» [رواه البخاری: 994].
540- از عائشه رضی الله عنها روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در شب، یازده رکعت نماز میخواندند، به سجده که میرفتند، بهاندازه که کسی از شما پنجاه آیت را تلاوت کند، سر خود را بالا نمیکردند، و پیش از نماز صبح، دو رکعت نماز میخواندند، و بعد از آن، تا هنگامی که مؤذن [جهت نماز خواندن] نزدشان میآمد، به پهلوی راست خود استراحت میکردند([2]).
2- باب: سَاعَاتِ الوِتْرِ
541- وَعَنْهَا رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: «كُلَّ اللَّيْلِ أَوْتَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَانْتَهَى وِتْرُهُ إِلَى السَّحَرِ» [رواه البخاری: 996].
541- و از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در هر وقت شب وتر خواندند، ولی در آخر امر [یعنی: در آخر عمر شریف خود]، نماز وتر را در وقت سحر اداء میکردند، [و یا آنکه: نماز وتر را تا وقت سحر هم اداء میکردند]([3]).
3- باب: لِيَجْعَل آخِرَ صَلاَتِةِ وِتْراً
باب [3]: نماز وتر باید آخرین نماز باشد
542- عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «اجْعَلُوا آخِرَ صَلاَتِكُمْ بِاللَّيْلِ وِتْرًا» [رواه البخاری: 988].
542- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «در شب، وتر را آخرین نماز خود بگردانید»([4]).
4- باب: الْوِتْرِ عَلَى الدَّابَّةِ
باب [4]: وتر خواندن بر بالای دابه
543- وَعَنْهُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُوتِرُ عَلَى البَعِيرِ» [رواه البخاری: 999].
543- و از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [گاهی] وتر را بر بالای شتر میخواندند([5]).
5- باب: القُنُوتِ قَبْلَ الرُّكُوعِ وَبَعْدَهُ
باب [5]: قنوت خواندن پیش از رکوع و بعد از آن
544- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّهُ سُئِلَ: أَقَنَتَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصُّبْحِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَقِيلَ لَهُ: أَوَقَنَتَ قَبْلَ الرُّكُوعِ؟ قَالَ: «بَعْدَ الرُّكُوعِ يَسِيرًا» [رواه البخاری: 1001].
544- از انس رضی الله عنه روایت است که از وی پرسیده شد:
آیا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در نماز صبح قنوت خواندهاند؟
گفت: بلی!
[شخص دیگری] پرسید: آیا پیش از رکوع قنوت خواندهاند؟
گفت: بعد از رکوع، اندک وقتی قنوت خواندند([6]).
545- وَعَنْهُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ القُنُوتِ، فَقَالَ: قَدْ كَانَ القُنُوتُ قُلْتُ: قَبْلَ الرُّكُوعِ أَوْ بَعْدَهُ؟ قَالَ: قَبْلَهُ، قَالَ: فَإِنَّ فُلاَنًا أَخْبَرَنِي عَنْكَ أَنَّكَ قُلْتَ بَعْدَ الرُّكُوعِ، فَقَالَ: «كَذَبَ إِنَّمَا قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ الرُّكُوعِ شَهْرًا، أُرَاهُ كَانَ بَعَثَ قَوْمًا يُقَالُ لَهُمْ القُرَّاءُ، زُهَاءَ سَبْعِينَ رَجُلًا، إِلَى قَوْمٍ مِنَ المُشْرِكِينَ دُونَ أُولَئِكَ، وَكَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَهْدٌ، فَقَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَهْرًا يَدْعُو عَلَيْهِمْ» [رواه البخاری: 1002].
وَفي رواية عَنْهُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: «قَنَتَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ» [رواه البخاری: 1003].
545- و از انس رضی الله عنه روایت است که از وی در مورد قنوت پرسان شد.
گفت: قنوت خوانده میشد، [مقصدش این است که در زمان پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم قنوت خوانده میشد].
از وی پرسیده شد: پیش از رکوع یا بعد از رکوع؟
گفت: پیش از رکوع.
گفته شد که: فلانی از زبان تو میگوید که گفته بودی: بعد از رکوع.
گفت: او دروغ گفته است([7])، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بعد از رکوع، تنها یک ماه قنوت خواندند، فکر میکنم این در زمانی بود که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم حدود هفتاد نفر از کسانی را که به نام (قاریها) یاد میشدند، در بین گروهی از مشرکین فرستادند، [و این مشرکین] غیر آنهایی بودند که بر آنها دعای بد میکردند، و بین آنها و بین پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم عهد و پیمان بود، [مشرکین خیانت کردند و آن (قاریها) را کشتند]، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم یک ماه قنوت میخواندند و بر آنها نفرین میکردند.
و در روایت دیگری از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم یک ماه قنوت میخواندند، و بر قبیله (رعل) و (ذکوان) نفرین میکردند([8]).
546- وَعَنْهُ أَيْضًا قَالَ: «كَانَ القُنُوتُ فِي المَغْرِبِ وَالفَجْرِ» [رواه البخاری: 1004].
546- و از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: دعای قنوت، در نماز شام و نماز صبح بود([9]).
15- كِتَابُ الاستسقاء
[1]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) طوری که از عبارت حدیث نبوی شریف دانسته میشود، غرض شخص سؤال کننده از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم : یکی از دو چیز بود، یا میخواست بداند که نماز شب چند رکعت است، و یا میخواست بداند که نماز شب چند رکعتی خوانده میشود.
2) نظر به این حدیث و احادیث دیگری که در مورد نماز نفل پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در روز و شب آمده است، بین علماء اختلاف است، امام شافعی رحمه الله میگوید: نماز نفل در شب و روز باید دو رکعت دو رکعت خوانده شود، یعنی: در هردو رکعتی باید سلام داده شود، و امام ابو حنیفه رحمه الله میگوید: نماز نفل در شب و روز چهار رکعتی است، و امام یوسف و امام محمد از شاگردان امام ابو حنیفه رحمهم الله میگویند: نماز نفلی شب دو رکعتی و نماز نفلی روز چهار رکعتی است، و هر کدام برای خود دلیلهای فراوانی دارند، که جای بیان این ادله، کتب فقه و کتب شروح حدیث است.
3) همچنین در اینکه نماز وتر یک رکعت است، و یا سه رکعت بین علماء اختلاف است، امام شافعی رحمه الله میگوید: خواندن وتر به این طریق است که بعد از ادای دو رکعت سلام داده شود، و بعد از سلام دادن، یک رکعت دیگر خوانده و سلام بدهد، و در نزد احناف، نماز یک رکعتی نماز گفته نمیشود، بنابراین بعد از خواندن دو رکعت نباید سلام بدهد، بلکه باید یک رکعت دیگر را ضمیمه ساخته و بعد از آن سلام بدهد، تا نمازش – مانند نماز شام – سه رکعتی شود.
4) سؤالی که شاید به ذهن خواننده خطور نماید این است که در ماه رمضان که وتر به جماعت خوانده میشود، آیا روا است که حنفی به شافعی، و یا شافعی به حنفی اقتداء نموده و طبق مذهب وی وتر را اداء نماید، و یا بهتر آن است که وتر را مطابق مذهب خود، تنها بخواند.
در جواب باید گفت که: اقتداء کردن شافعی به حنفی، و اقتداء کردن حنفی، به شافعی، و همچنین اقتداء کردن هر کسی از هر مذهبی به هر کسی از هر مذهب دیگری از مذاهب معروفه اهل سنت و جماعت جواز دارد، و بهتر آن است که نماز را به جماعت اداء نماید، تا فضیلت جماعت را در یابد، گر چه تنها خواندن وتر جائز است.
[2]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
در اندازه نماز شب پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم احادیث متعدد و مختلفی روایت شده است، هفت رکعت، نه رکعت، یازده رکعت، سیزده رکعت، و هفده رکعت.
و سبب این اختلاف، اختلاف حالات، از سفر و اوقات، از فرصت داشتن و فرصت نداشتن، حالت جوانی و حالت کلان سالی در آخر عمر، و غیره است. و گرچه خواندن نماز شب موافق هر یک از این روایات جواز دارد، ولی علماء در افضلیت آن اختلاف دارند، و آنچه که در این مورد میتوان گفت این است که اگر فرصت و قدرتی وجود داشته باشد، بهتر است نماز تراویح با نماز وتر بیست وسه رکعت، و نماز تهجد با نماز وتر سیزده رکعت خوانده شود، زیرا طوری که گفتهاند: (در کار خیر اسرافی نیست) و بالاخص آنکه روایاتی از نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم در این زمینه رسیده است.
[3]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
علماء میگویند: کسی که به بیدار شدن خود اطمینان دارد، بهتر است که نماز وتر را، آخر شب اداء نماید، ورنه خواندن نماز (وتر) بعد از ادای نماز خفتن، در هر وقت شب برایش روا است.
در سنن ابو داود آمده است که مسروق از عائشه رضی الله عنها پرسید که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم وتر را چه وقت میخواندند؟ گفت: در اول شب، در وسط شب، و در آخر شب، ولی در نزدیک وفات خود وتر را تا به سحر هم خواندند»، و شاید خواندن نماز وتر در این اوقات مختلف – طوری که قبلاً گفتیم – حسب امکانات، و یا به سبب بیان جواز بوده باشد، به این معنی: که خواندن نماز وتر تا به سحر در هر وقتی از شب که خوانده شود جواز دارد.
و در صحیح مسلم آمده است که: «اگر کسی میترسید که در آخر شب بیدار شده نمیتواند، وتر را در اول شب بخواند، و کسی که فکر میکرد میتواند آخر شب بیدار شود، نماز وتر را در آخر شب بخواند، زیرا در نماز آخر شب ملائکه حاضر میشوند، و این بهتر است».
[4]- در وجوب نماز وتر بین علماء اختلاف است، در نزد امام ابو حنیفه رحمه الله وعده دیگری از علماء واجب، و در نزد امام شافعی و امام مالک و امام احمد رحمهم الله سنت و یا سنت موکده است، و گویند که امام ابو یوسف و امام محمد رحمهما الله نیز به همین نظراند، و امام عینی در عمدة القاری، و امام طحاوی در شرح معانی الاثار بیش از بیست حدیث و اثر را در واجب بودن نماز وتر روایت کردهاند، بنابراین نظر کسانی که وتر را واجب میدانند، راجحتر به نظر میرسد.
2) علماء بر این متفقاند که تاخیر نماز وتر برای کسی که تهجد میخواند، و برای کسی که بر بیدار شدن خود در آخر شب اطمینان دارد، مستحب، بلکه سنت است، بعضی از صحابه از آن جمله ابوبکر و عثمان و ابو هریره رضی الله عنهم نماز وتر را در اول شب میخواندند، وعده دیگری از آن جمله عمر بن خطاب، و علی بن ابی طالب، و ابن مسعود، و ابن عباس، و ابن عمر رضی الله عنهم در آخر شب، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از ابوبکر رضی الله عنه پرسیدن: نماز وتر چه وقت میخوانی؟ گفت: در اول شب، فرمودند: به احتیاط عمل میکنی، و از عمر رضی الله عنه پرسیدند که وتر را چه وقت میخوانی؟ گفت: در آخر شب، فرمودند: به قوت عمل میکنی.
[5]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
نظر به ظاهر این حدیث بعضی از علماء خواندن نماز وتر را در حالت سواره جواز دادهاند ولی عده دیگری از علماء از آن جمله احناف میگویند: حکم نماز وتر مانند نماز فرض است، و خواندن آن در حالت سواره جواز ندارد، و میگویند: وتر خواندن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر بالای شتر در ابتدای امر و در وقت عدم وجوب آن بود، بنابراین، این حدیث منسوخ است، و نباید نماز وتر در حالت سواره خوانده شود، مگر در حالتی که ادای آن در حالت پیاده امکان پذیر نباشد.
[6]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
علماء در این حدیث در دو مورد اختلاف دارند:
اول: در نمازی که در آن وتر خوانده میشود:
امام شافعی رحمه الله نظر به ظاهر حدیث میگوید: وقت خواندن قنوت نماز فجر است، و احناف و علمای بسیار دیگری با استناد به احادیث دیگری که در این مورد آمده است، و از آن جمله حدیثی که بعد از این حدیث میآید میگویند: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در نماز فجر تنها مدت سی روز قنوت خوانده و بر قبائل (رعل) و (ذکوان) نفرین میکردند، زیرا آنها عده از صحابه را به شهادت رسانده بودند، و بعد از آن قنوت خواندن را در نماز فجر ترک کردند، و چیزی که ترک گردد، منسوخ است و عمل کردن به آن روا نیست.
دوم: در وقت قنوت خواندن:
علمای احناف و همچنین از صحابه، عمر، علی، و ابن مسعود، و ابن عباس، و ابو موسی اشعری، و براء بن عازب رضی الله عنهم میگویند: وقت خواندن قنوت پیش از رکوع است، و امام شافعی رحمه الله ، و از صحابه ابوبکر صدیق، و در روایت دیگری عمر و عثمان و علی رضی الله عنهم وقت خواندن قنوت را بعد از رکوع میدانند، وعده دیگری میگویند: که وقت قنوت خواندن اختیاری است، یعنی: هردو قسم جواز دارد، هر کس میخواهد پیش از رکوع بخواند و هر کس میخواهد بعد از آن، و البته هر کدام برای خود دلائل نقلی و عقلی فراوانی دارند که تفصیل آن در کتب فقه و کتب شروح حدیث مذکور است.
[7]- یعنی: اشتباه کرده است، و اهل حجاز لفظ (دروغ) را بر هر چیزی که مخالف واقع باشد، استعمال میکنند، خواه این خلاف واقعیت از روی قصد باشد که دروغ نامیده میشود، و خواه از روی عدم قصد، که خطا و اشتباه نامیده میشود.
[8]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) (رعل) و (ذکوان) دو قبیله از بنی سلیم است، و سبب نفرین کردن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر آنها این بود که (قاریانی) را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نزد آنها فرستاده بودند، به قتل رساندند.
2) از این حدیث دانسته میشود که: قنوت خواندن در وقتی که مصیبتی به مسلمانان نازل میشود، مشروع است، و از جمله این مصائب میتواند: خشک سالی، قحطی، وباء، هجوم ملخ، مورد تاخت و تاز گرفتن از طرف بیگانگان و جاه طلبان، شیوع کشت و کشتار در بین مسلمانان، و امثال اینها باشد.
[9]- از احکام و مسائل متعلق به این آنکه:
1) اکثر علماء و از آن جمله خلفای راشدین و ابن عباس و عبدالله بن مسعود و عبدالله بن عمر و بسیاری از أئمه رضی الله عنهم بر این نظراند، که قنوت خواندن در نماز شام و صبح در وقت معینی بود، و بعد از آن منسوخ گردید، ولی مذهب امام شافعی رحمه الله آن است که وقت دعای قنوت نماز فجر است.
2) برای قنوت دعاهای مختلفی آمده است، از آن جمله: (اللهم أنا نستعينك ونستغفرك ونستهديك، ونؤمن بك، ونتوب الیك، ونتوكل علیك، ونثني علیك الخیر كله، نشكرك ولا نكفرك، ونخلع ونترك من یفجرك، اللهم ایاك نعبد، ولك نصلي ونسجد، والیك نسعى ونحفد، نرجو رحمتك، ونخشى عذابك، ان عذابك بالكفار ملحق)، و معنی این دعا این است که: الهی! یاری از تو میجوئیم، و از تو طلب مغفرت و هدایت مینمائیم، به تو ایمان میآوریم، و [از گناهان خود] به نزد توبه میکنیم، و بر تو توکل مینمائیم، و به هر خوبی تو را صفت میکنیم، شکر تو را به جا میآوریم، و کفران نعمتهای تو را نمیکنیم، الهی خاص تو را عبادت میکنیم، و خاص برای تو نماز میخوانیم و سجده میکنیم، به سوی تو میآئیم، و طاعت تو را به جا میآوریم، به رحمت تو امیدوار، و از عذاب تو در خوفیم، زیرا عذاب تو مربوط به کفار است.
و دعای قنوت به این لفظ هم آمده است: (اللهم اهدني فیمن هدیت، وعافني فیمن عافیت، وبارك لي فیما أعطیت، وقني شر ما قضیت، فانك تقضي ولا یقضى علیك، وانه لا یذل من والیت، تباركت ربنا وتعالیت...) یعنی: (الهی! در ردیف کسانی که هدایت کردهای مرا هم هدایت کن، و در ردیف کسانی که آنها را عافیت دادهای، برای من نیز عافیت بده، و به آنچه که برایم دادهای، برکت بده، و از شر آنچه که قضا و تقدیر تو به آن رفته است، مرا محفوظ بدار، زیرا قضا و حکم از تو است، و قضاء و حکم کسی بر تو نافذ نیست، کسی را که یاری کنی خوار نمیشود، ای پروردگار ما عزت و علو مرتبت برای تو است...)
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر