1- باب: كَيْفَ فُرِضَتِ الصَّلاَةُ فِي الإِسْرَاءِ؟
باب [1]: نماز در شب اسراء([1]) چگونه فرض شد؟
228- عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: كَانَ أَبُو ذَرٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: "فُرِجَ عَنْ سَقْفِ بَيْتِي وَأَنَا بِمَكَّةَ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ، فَفَرَجَ صَدْرِي، ثُمَّ غَسَلَهُ بِمَاءِ زَمْزَمَ، ثُمَّ جَاءَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مُمْتَلِئٍ حِكْمَةً وَإِيمَانًا، فَأَفْرَغَهُ فِي صَدْرِي، ثُمَّ أَطْبَقَهُ، ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي، فَعَرَجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، فَلَمَّا جِئْتُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، قَالَ جِبْرِيلُ: لِخَازِنِ السَّمَاءِ افْتَحْ، قَالَ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ هَذَا جِبْرِيلُ، قَالَ: هَلْ مَعَكَ أَحَدٌ؟ قَالَ: نَعَمْ مَعِي مُحَمَّدٌ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ: أُرْسِلَ إِلَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَلَمَّا فَتَحَ عَلَوْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا، فَإِذَا رَجُلٌ قَاعِدٌ عَلَى يَمِينِهِ أَسْوِدَةٌ، وَعَلَى يَسَارِهِ أَسْوِدَةٌ، إِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ، وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى، فَقَالَ: مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالِابْنِ الصَّالِحِ، قُلْتُ لِجِبْرِيلَ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا آدَمُ، وَهَذِهِ الأَسْوِدَةُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ نَسَمُ بَنِيهِ، فَأَهْلُ اليَمِينِ مِنْهُمْ أَهْلُ الجَنَّةِ، وَالأَسْوِدَةُ الَّتِي عَنْ شِمَالِهِ أَهْلُ النَّارِ، فَإِذَا نَظَرَ عَنْ يَمِينِهِ ضَحِكَ، وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى حَتَّى عَرَجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ، فَقَالَ لِخَازِنِهَا: افْتَحْ، فَقَالَ لَهُ خَازِنِهَا مِثْلَ مَا قَالَ الأَوَّلُ: فَفَتَحَ، - قَالَ أَنَسٌ: فَذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ فِي السَّمَوَاتِ آدَمَ، وَإِدْرِيسَ، وَمُوسَى، وَعِيسَى، وَإِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يُثْبِتْ كَيْفَ مَنَازِلُهُمْ غَيْرَ أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ آدَمَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ، قَالَ أَنَسٌ - فَلَمَّا مَرَّ جِبْرِيلُ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِإِدْرِيسَ قَالَ: مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ، فَقُلْتُ مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا إِدْرِيسُ، ثُمَّ مَرَرْتُ بِمُوسَى فَقَالَ: مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ، قُلْتُ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا مُوسَى، ثُمَّ مَرَرْتُ بِعِيسَى فَقَالَ: مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، قُلْتُ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا عِيسَى، ثُمَّ مَرَرْتُ بِإِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ: مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالِابْنِ الصَّالِحِ، قُلْتُ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا إِبْرَاهِيمُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ»، قَالَ: وَكَانَ ابْنَ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا – وَأَبَا حَبَّةَ الأَنْصَارِيَّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، يَقُولاَنِ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «ثُمَّ عُرِجَ بِي حَتَّى ظَهَرْتُ لِمُسْتَوَى أَسْمَعُ فِيهِ صَرِيفَ الأَقْلاَمِ»، قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَى أُمَّتِي خَمْسِينَ صَلاَةً، فَرَجَعْتُ بِذَلِكَ، حَتَّى مَرَرْتُ عَلَى مُوسَى، فَقَالَ: مَا فَرَضَ اللَّهُ لَكَ عَلَى أُمَّتِكَ؟ قُلْتُ: فَرَضَ خَمْسِينَ صَلاَةً، قَالَ: فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ، فَرَاجَعْتُ، فَوَضَعَ شَطْرَهَا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، قُلْتُ: وَضَعَ شَطْرَهَا، فَقَالَ: رَاجِعْ رَبَّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ، فَرَاجَعْتُ فَوَضَعَ شَطْرَهَا، فَرَجَعْتُ إِلَيْهِ، فَقَالَ: ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ، فَرَاجَعْتُهُ، فَقَالَ: هِيَ خَمْسٌ، وَهِيَ خَمْسُونَ، لاَ يُبَدَّلُ القَوْلُ لَدَيَّ، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ: رَاجِعْ رَبَّكَ، فَقُلْتُ: اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي، ثُمَّ انْطَلَقَ بِي، حَتَّى انْتَهَى بِي إِلَى سِدْرَةِ المُنْتَهَى، وَغَشِيَهَا أَلْوَانٌ لاَ أَدْرِي مَا هِيَ؟ ثُمَّ أُدْخِلْتُ الجَنَّةَ، فَإِذَا فِيهَا حَبَايِلُ اللُّؤْلُؤِ وَإِذَا تُرَابُهَا المِسْكُ» [رواه البخاری: 349].
228- از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت: ابوذر رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت میکرد که فرمودند: «هنگامی که به مکه بودم سقف خانهام گشوده شد، و جبرئیل علیه السلام داخل گردید، سینهام را گشود و به آب زمزم شست، بعد از آن طشتی را که پر از حکمت و ایمان بود([2])، آورد و در سینهام خالی کرد، و سینهام را بست([3]).
بعد از آن دستم را گرفت و به سوی آسمان عروج نمود([4])، چون به آسمان اول آمدم، جبرئیل برای خازن آسمان گفت: باز کن.
گفت: کیست؟
جرئیل گفت: من جبرئیل هستم.
گفت: کسی همراهت هست؟
گفت: بلی! محمد صل الله علیه و آله و سلم همراهم میباشد.
گفت: آیا او خواسته شده است؟
گفت: بلی.
و چون خازن، در آسمان را گشود، و به آسمان دنیا بالا شدیم، دیدیم شخصی نشسته و اشخاصی، به طرف راستش و اشخاصی به طرف چپش قرار دارند، چون به طرف راستش نگاه میکند میخندد، و چون به طرف چپش میبیند میگرید، [ما را مخاطب قرار داده] و گفت: ای پیامبر صالح و فرزند صالح خوش آمدید.
از جبرئیل پرسیدم: این شخص کیست؟
گفت: این (آدم) علیه السلام است، و این چیزهایی که به طرف راست و چپش قرار دارند، ارواح اولادش میباشد، آنهایی که به طرف راستش هستند: اهل جنت، و آنهایی که به طرف چپش میباشد: اهل دوزخ هستند، چون به طرف راستش میبیند میخندد، و چون به طرف چپش نگاه میکند میگرید([5]).
تا آنکه مرا بسوی آسمان دوم برد، و به خازن آن گفت: بازکن.
خازن همان چیزی را که خازن آسمان اول گفته بود، تکرار نموده و در آسمان را گشود.
انس رضی الله عنه میگوید: که ابوذر رضی الله عنه برایش گفته است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در آسمانها: (آدم)، (إدریس)، (موسی)، (عیسی) و (ابراهیم) صلوات الله علیهم را دیده است، ولی ابوذر رضی الله عنه ، اماکن آنها را مشخص کرده نتوانست، فقط همین قدر به خاطر داشت که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آدم علیه السلام را در آسمان دنیا، و ابراهیم علیه السلام را در آسمان ششم دیده است.
انس رضی الله عنه میگوید: چون جبرئیل با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نزد ادریس علیه السلام رسیدند، گفت: پیامبر صالح و برادر صالح خوش آمدید.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میگویند: از جبریل پرسیدم: «این شخص کیست»؟
گفت: این ادریس است.
بعد از آن نزد موسی علیه السلام رسیدیم، و او هم گفت: پیامبر صالح و برادر صالح خوش آمدید.
پرسیدم: «این کیست»؟
گفت: این موسی علیه السلام است.
بعد از آن نزد عیسی علیه السلام رسیدیم، و او هم گفت: پیامبر صالح و برادر صالح خوش آمدید.
پرسیدم: «این کیست»؟
گفت: این عیسی علیه السلام است.
بعد از آن نزد ابراهیم علیه السلام رسیدم، و او گفت: پیامبر صالح و فرزند صالح خوش آمدید.
پرسیدم: «این کیست»؟
گفت: این ابراهیم علیه السلام است.
انس رضی الله عنه گفت: ابن عباس رضی الله عنهما و (ابوحبه انصاری) رضی الله عنه میگفتند که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودهاند که «بعد از آن تا جایی ارتقاء یافتم و بلند شدم که آواز اقلام [ملائکه] را میشنیدم».
انس بن مالک رضی الله عنه گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند «خداوند بر امت من پنجاه نماز فرض گردانید، با همین حکم برگشتم تا نزد موسی علیه السلام رسیدم.
پرسید: خداوند بر امت تو چه فرض کرد؟
گفتم: به سوی پروردگارت برگرد، چون امت تو طاقت این را ندارد.
برگشتم، و خداوند متعال قسمتی از آن را ساقط نمود.
برگشتم و نزد موسی آمدم و گفتم: خداوند متعال قسمتی از آن را ساقط نمود.
گفت: نزد پروردگارت برگرد، چون امت تو طاقت آن را ندارند.
برگشتم و باز خداوند متعال قسمتی از آن را ساقط نمود.
باز نزد موسی آدم.
باز برایم گفت: نزد پروردگارت برگرد، زیرا امت تو طاقت آن را ندارند.
باز برگشتم، و [پروردگارم] برایم گفت: این پنج است [در عدد]، و پنجاه است [در ثواب]، و این گفتهام تغییر پذیر نیست.
باز نزد موسی آمدم و او برایم گفت:
نزد پروردگارت برگرد.
گفتم: از پروردگارم حیا میکنم([6]).
بعد از آن جبرئیل علیه السلام با من رفت تا مرا به (سدره المنتهی) رسانید، و این مقام چنان رنگهای گوناگونی داشت که آن را وصف کرده نمیتوانم.
بعد از آن به بهشت برده شدم، و در بهشت رشتههایی بود از مروارید([7]) و خاک آن از مشک بود».
229- عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ المُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: «فَرَضَ اللَّهُ الصَّلاَةَ حِينَ فَرَضَهَا، رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، فِي الحَضَرِ وَالسَّفَرِ، فَأُقِرَّتْ صَلاَةُ السَّفَرِ، وَزِيدَ فِي صَلاَةِ الحَضَرِ» [رواه البخاری: 350].
229- از عائشه أم المؤمنین رضی الله عنها روایت است که گفت: خداوند هنگامی که نماز را فرض کرد، در حضر و سفر (دو رکعت) (دو رکعت) فرض کرد، نماز سفر به همان حال خود باقیماند، و بر نماز حضر افزوده شد([8]).
2- باب: وُجُوبِ الصَّلاَةِ فِي الثِّيَابِ
باب [2]: نماز باید با لباس خوانده شود
230- عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ قَدْ خَالَفَ بَيْنَ طَرَفَيْهِ» [رواه البخاری: 354].
230- از عمر بن أبی سلمه رضی الله عنه ([9]) روایت است که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم باری تنها در یک جامه نماز خواندند، و دو طرف جامه را به جهت مخالف دور داده بودند([10]).
3- باب: الصَّلاَةِ فِي الثَّوْبِ الوَاحِدِ مُلْتَحِفًا بِهِ
باب [3]: نماز خواندن در جامۀ که بجان پیچیده شده است
231- عَنْ أُمِّ هَانِيءٍ بِنْتِ أَبي طَالِبٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: حديث صلاة النَّبيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يومَ الفَتْحِ تقدَّم [رواه البخاری: 353].
231- از أم هانیء بنت أبی طالب رضی الله عنها در ضمن حدیث نماز پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در روز فتح مکه که قبلا گذشت.
232- وفي هذه الرواية قالتْ: فَصَلَّى ثَمَانِيَ رَكَعَاتٍ مُلْتَحِفًا فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، فَلَمَّا انْصَرَفَ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، زَعَمَ ابْنُ أُمِّي أَنَّهُ قَاتِلٌ رَجُلًا قَدْ أَجَرْتُهُ، فُلاَنَ ابْنَ هُبَيْرَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «قَدْ أَجَرْنَا مَنْ أَجَرْتِ يَا أُمَّ هَانِئٍ» قَالَتْ أُمُّ هَانِئٍ: وَذَاكَ ضُحًى [رواه البخاری: 357].
232- و در این روایت [ام هانیء] گفت: بعد از آن [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] هشت رکعت نماز در حالی که خود را در یک جامه پیچانده بودند، خواندند.
چون از نماز فارغ شدند، گفتم یا رسول الله! بچۀ مادرم (یعنی برادرم علی ابن أبی طالب رضی الله عنه ] میخواهد شخصی را که من پناه دادهام و آن (فلان بن هبیره) است، به قتل برساند.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «ای أم هانیء! ما پناه دادهایم کسی را که تو پناه دادهای».
أم هانیء میگوید: و این [واقعه] هنگام چاشت بود([11]).
233- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ سَائِلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الصَّلاَةِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَوَلِكُلِّكُمْ ثَوْبَانِ» [رواه البخاری: 358].
233- از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که: شخصی از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از حکم نماز خواندن در یک جامه، پرسان نمود.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «مگر هرکدام شما دو جامه دارید»([12])؟
4- باب: إِذَا صَلَّى فِي الثَّوْبِ الوَاحِدِ فَلْيَجْعَلْ عَلَى عَاتِقَيْهِ
باب [4]: اگر کسی در یک جامه نماز میخواند، آن را بر شانههایش بیندازد
234- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لاَ يُصَلِّي أَحَدُكُمْ فِي الثَّوْبِ الوَاحِدِ لَيْسَ عَلَى عَاتِقَيْهِ شَيْءٌ» [رواه البخاری: 359].
234- و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «نباید کسی از شما در یک جامه که بر شانههایش از آن چیزی نباشد، نماز بخواند».
235- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ صَلَّى فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ فَلْيُخَالِفْ بَيْنَ طَرَفَيْهِ» [رواه البخاری: 360].
235- و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: به طور یقین از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمودند: «کسی که در یک جامه نماز میخواند، دو طرف آن را به دو جانب مخالف بیندازد»([13]).
5- باب: إِذَا كَانَ الثَّوْبُ ضَيِّقًا
باب [5]: وقتی که جامه تنگ باشد
236- عَنْ جَابِرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، فَجِئْتُ لَيْلَةً لِبَعْضِ أَمْرِي، فَوَجَدْتُهُ يُصَلِّي، وَعَلَيَّ ثَوْبٌ وَاحِدٌ، فَاشْتَمَلْتُ بِهِ وَصَلَّيْتُ إِلَى جَانِبِهِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: «مَا السُّرَى يَا جَابِرُ» فَأَخْبَرْتُهُ بِحَاجَتِي، فَلَمَّا فَرَغْتُ قَالَ: «مَا هَذَا الِاشْتِمَالُ الَّذِي رَأَيْتُ»، قُلْتُ: كَانَ ثَوْبٌ. قَالَ: «فَإِنْ كَانَ وَاسِعًا فَالْتَحِفْ بِهِ، وَإِنْ كَانَ ضَيِّقًا فَاتَّزِرْ بِهِ» [رواه البخاری: 361].
236- از جابر رضی الله عنه روایت است که گفت: در سفری از سفرهای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با ایشان همراه بودم، شبی جهت اجرای کاری نزدشان آمدم، دیدم که نماز میخوانند، و من تنها یک جامه داشتم، و خود را به آن جامه پیچیدم و در پهلویشان به نماز ایستادم.
چون از نماز فارغ شدند پرسیدند: «جابر! سبب آمدنت در این وقت شب چه بود»؟
ایشان را از حاجت خود باخبر ساختم.
چون سخنم تمام شد، فرمودند: «این چه نوع جامه پیچیدنی است که میبینم؟
گفتم: همین یک جامه بود، [یعنی: همین یک جامه را داشتم].
فرمودند: «اگر جامه کلان و فراخ بود، آن را به خود بپیچان، و اگر تنگ و خورد بود، به کمرت ببند»([14]).
237- عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: كَانَ رِجَالٌ يُصَلُّونَ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَاقِدِي أُزْرِهِمْ عَلَى أَعْنَاقِهِمْ، كَهَيْئَةِ الصِّبْيَانِ، وَيُقَالُ لِلنِّسَاءِ: «لاَ تَرْفَعْنَ رُءُوسَكُنَّ حَتَّى يَسْتَوِيَ الرِّجَالُ جُلُوسًا» [رواه البخاری: 362].
237- از سهل رضی الله عنه روایت است که گفت: مردمی با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواندند، و مانند اطفال لُنگهای خود را به گردنهای خود میبستند، و برای زنها گفته میشد: «تا وقتی که مردها کاملا نمینشینند، سرهای خود را بالا نکنید»([15]).
6- باب: الصَّلاَةِ فِي الجُبَّةِ الشَّامِيَّةِ
باب [6]: نماز خواندن در قبای شامی
238- عَنْ مُغِيرَةَ بْنِ شُعْبَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ، فَقَالَ: «يَا مُغِيرَةُ خُذِ الإِدَاوَةَ»، فَأَخَذْتُهَا، فَانْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى تَوَارَى عَنِّي، فَقَضَى حَاجَتَهُ، وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ شَأْمِيَّةٌ، فَذَهَبَ لِيُخْرِجَ يَدَهُ مِنْ كُمِّهَا فَضَاقَتْ، فَأَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ أَسْفَلِهَا، فَصَبَبْتُ عَلَيْهِ، فَتَوَضَّأَ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ، وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، ثُمَّ صَلَّى [رواه البخاری: 363].
238- از مغیره بن شعبه رضی الله عنه روایت است که گفت: در یکی از سفرها با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بودم.
فرمودند: «مغیره! این ظرف را با خود بگیر».
آن ظرف را با خود گرفتم، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم رفتند تا آنکه از من پنهان شدند، [در آنجا] قضای حاجت نمودند، و در این وقت قبای شامیی را پوشیده بودند، [در وقت وضوء ساختن] میخواستند دست خود را از آستین آن بیرون کنند، تنگی کرد، از این جهت دست خود را از قسمت پایینی آن بیرون کردند، من برایشان آب ریختم، و ایشان برای نماز خواندن وضوء ساختند، بر موزههای خود مسح نمودند، و بعد از آن نماز خواندند([16]).
7- باب: كَرَاهِيَةِ التَّعَرِّي فِي الصَّلاَةِ
باب [7]: خود را برهنه نمودن در نماز، مکروه است
239- عَنْ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا يُحَدِّثُ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْقُلُ مَعَهُمُ الحِجَارَةَ لِلْكَعْبَةِ وَعَلَيْهِ إِزَارُهُ»، فَقَالَ لَهُ العَبَّاسُ عَمُّهُ: يَا ابْنَ أَخِي، لَوْ حَلَلْتَ إِزَارَكَ فَجَعَلْتَ عَلَى مَنْكِبَيْكَ دُونَ الحِجَارَةِ، قَالَ: «فَحَلَّهُ فَجَعَلَهُ عَلَى مَنْكِبَيْهِ، فَسَقَطَ مَغْشِيًّا عَلَيْهِ، فَمَا رُؤِيَ بَعْدَ ذَلِكَ عُرْيَانًا صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ» [رواه البخاری: 364].
239- از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در حالی که لنگی پوشیده بودند، با [قریش] سنگها را جهت بنای کعبه، حمل میکردند.
عمشان عباس رضی الله عنه برایشان گفت: برادرزادهام! اگر لنگ را از کمر خود باز نموده و روی شانههایت [زیر سنگها] قرار میدادی بهتر بود.
جابر رضی الله عنه گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم لنگ را باز کرده و روی شانههای خود گذاشتند، و همان بود که [از شدت حیا و شرم] بیهوش افتادند، و بعد از این روز، هرگز پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برهنه دیده نشدند([17]).
8- باب: مَا يَسْنر مِنَ العَوْرَةِ
باب [8]: آنچه که از عورت باید پوشیده شود
240- عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ اشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ، وَأَنْ يَحْتَبِيَ الرَّجُلُ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، لَيْسَ عَلَى فَرْجِهِ مِنْهُ شَيْءٌ» [رواه البخاری: 367].
240- از ابوسعید خدری رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از پیچیدن جامه به بدن به طوری که دستها را از زیر آن بیرون کرده نتواند، و از احتباء نشستن به یک جامه به طوری که بر عورتش از آن جامه چیزی نباشد، نهی فرمودند([18]).
241- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: «نَهَى النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعَتَيْنِ عَنِ اللِّمَاسِ وَالنِّبَاذِ، وَأَنْ يَشْتَمِلَ الصَّمَّاءَ، وَأَنْ يَحْتَبِيَ الرَّجُلُ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ» [رواه البخاری: 368].
241- از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از این چیزها نهی فرمودند: از دو نوع خرید و فروش، [یعنی]: از (لماس) و (نباذ)، و از پیچیدن جامه به طوری که نتوان دست خود را از زیر آن برآورد، و از پوشیدن جامۀ که عورت از آن کشف گردد([19]).
242- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: بَعَثَنِي أَبُو بَكْرٍ فِي تِلْكَ الحَجَّةِ فِي مُؤَذِّنِينَ يَوْمَ النَّحْرِ، نُؤَذِّنُ بِمِنًى: أَنْ لاَ يَحُجَّ بَعْدَ العَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ. ثُمَّ أَرْدَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِيًّا، فَأَمَرَهُ أَنْ يُؤَذِّنَ بِبَرَاءَةٌ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَأَذَّنَ مَعَنَا عَلِيٌّ فِي أَهْلِ مِنًى يَوْمَ النَّحْرِ: «لاَ يَحُجُّ بَعْدَ العَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ» [رواه البخاری: 369].
242- و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: ابوبکر رضی الله عنه مرا همراه دو نفر دیگر در آن حجی که [امیر حج] بود([20])، ماموریت داد تا در روز عید قربان، به (منی) اعلان نماییم که عبد از امسال مشرکی نباید به حج بیاید، و نباید کسی به خانه [کعبه] برهنه طواف نماید.
بعد از آن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم علی رضی الله عنه را فرستادند، و برایش امر کردند تا سورۀ (براءت) [از مشرکین را] اعلان نماید.
ابوهریره رضی الله عنه گفت که: علی رضی الله عنه همراه با ما در روز عید قربان برای مردمی که در (منی) بودند اعلان میکرد که: بعد از امسال نباید مشرکی به حج بیاید، و نباید کسی به خانۀ [کعبه] برهنه طواف نماید([21]).
9- باب: مَا يُذْكَرُ فِي الفَخِذِ
باب [9]: آنچه که در مورد عورت بودن (ران) آمده است
243- عَنْ أَنَسِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَزَا خَيْبَرَ، فَصَلَّيْنَا عِنْدَهَا صَلاَةَ الغَدَاةِ بِغَلَسٍ، فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَكِبَ أَبُو طَلْحَةَ، وَأَنَا رَدِيفُ أَبِي طَلْحَةَ، فَأَجْرَى نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي زُقَاقِ خَيْبَرَ، وَإِنَّ رُكْبَتِي لَتَمَسُّ فَخِذَ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، ثُمَّ حَسَرَ الإِزَارَ عَنْ فَخِذِهِ حَتَّى إِنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَلَمَّا دَخَلَ القَرْيَةَ قَالَ: «اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ ﴿فَسَاءَ صَبَاحُ المُنْذَرِينَ﴾ «قَالَهَا ثَلاَثًا، قَالَ: وَخَرَجَ القَوْمُ إِلَى أَعْمَالِهِمْ، فَقَالُوا: مُحَمَّدٌ وَالخَمِيسُ - يَعْنِي الجَيْشَ - قَالَ: فَأَصَبْنَاهَا عَنْوَةً، فَجُمِعَ السَّبْيُ، فَجَاءَ دِحْيَةُ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَعْطِنِي جَارِيَةً مِنَ السَّبْيِ، قَالَ: «اذْهَبْ فَخُذْ جَارِيَةً»، فَأَخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ، فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَعْطَيْتَ دِحْيَةَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ، سَيِّدَةَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، لاَ تَصْلُحُ إِلَّا لَكَ، قَالَ: «ادْعُوهُ بِهَا» فَجَاءَ بِهَا، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «خُذْ جَارِيَةً مِنَ السَّبْيِ غَيْرَهَا»، قَالَ: فَأَعْتَقَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَزَوَّجَهَا، وجَعَلَ صَدَاقَها عِتْقَها، حَتَّى إِذَا كَانَ بِالطَّرِيقِ، جَهَّزَتْهَا لَهُ أُمُّ سُلَيْمٍ، فَأَهْدَتْهَا لَهُ مِنَ اللَّيْلِ، فَأَصْبَحَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَرُوسًا، فَقَالَ: «مَنْ كَانَ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَلْيَجِئْ بِهِ» وَبَسَطَ نِطَعًا، فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالتَّمْرِ، وَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالسَّمْنِ، قَالَ: وَأَحْسِبُهُ قَدْ ذَكَرَ السَّوِيقَ، قَالَ: فَحَاسُوا حَيْسًا، فَكَانَتْ وَلِيمَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ [رواه البخاری: 371].
243- از انس رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به غزوۀ خیبر رفتند، و نماز صبح را با ایشان در خیبر به تاریکی اداء نمودیم، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم سوار گردیدند، و ابوطلحه نیز سوار شد، و من پشت سر ابوطلحه سوار شدم.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [مرکب خود را] به طرف کوچههای خیبر پیش راندند، و زانوهایم به ران پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم تماس میکرد، بعد از آن لنگ از روی ران پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دور گردید، تا جایی که سفیدی ران پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را میدیدم([22]).
چون به قریۀ خیبر داخل گردیدند، گفتند: «الله اکبر، خیبر خراب شد، وقتی که ما به دیار مردمی بیاییم، پس بدا به حال و روز بیم داده شدهگان»، این سخن را سه بار تکرار نمودند.
[انس رضی الله عنه ] گفت که: [درین وقت] مردم خیبر جهت انجام دادن کارهای خود بیرون شده بودند، و با خود میگفتند: محمد با لشکرش رسید!
[انس رضی الله عنه ] گفت که: ما خیبر را به زور و یا به صلح فتح کردیم([23])، چون اسیران را جمع کردند، (دحیه) آمد و گفت: یا رسول الله! از این اسیران یک کنیزی را برای من بدهید.
فرمودند: «برو! کنیزی را انتخاب کن».
دحیه رضی الله عنه (صفیه بنت حیی) را انتخاب نمود([24]).
شخصی نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمد و گفت: یا رسول الله! (صفیه بنت حیی) سردار قوم (قُریظه) و (نضیر) را برای (دحیه) دادید، و او جز برای شما برای شخص دیگری مناسب نیست.
فرمودند: «دحیه را با آن زن طلب کنید».
دحیه رضی الله عنه آن زن را آورد. چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به طرف آن زن دیدند، فرمودند: «کنیز دیگری را از بین اسیران انتخاب کن»([25]).
[انس رضی الله عنه ] گفت که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم (صفیه) رضی الله عنها را آزاد کردند و با او ازدواج نمودند، و مَهرش را همان آزادیاش قرار دادند، و هنوز در راه بودند، که (أم سلیم) [صفیه] را برایشان تجهیز و آماده نمود، و شب نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرستاد، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم صبح آن روز داماد شده بودند.
و فرمودند: «کسی که چیزی دارد، حاضر نماید»، و سفرههای را که از پوست بود، پهن نمودند، کسی خرما آورد، و کسی روغن آورد، و فکر میکنم که انس رضی الله عنه گفت: و کسی تلخان، سپس این چیزها را باهم مخلوط ساختند، و این طعام عروسی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود([26]).
10- باب: فِي كَمْ تُصَلِّي المَرْأَةُ فِي الثِّيَابِ
باب [10]: زن در چند جامه باید نماز بخواند
244- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: لَقَدْ «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الفَجْرَ، فَيَشْهَدُ مَعَهُ نِسَاءٌ مِنَ المُؤْمِنَاتِ مُتَلَفِّعَاتٍ فِي مُرُوطِهِنَّ، ثُمَّ يَرْجِعْنَ إِلَى بُيُوتِهِنَّ مَا يَعْرِفُهُنَّ أَحَدٌ» [رواه البخاری: 372].
244- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که نماز فجر را میخواندند، زنهایی از مسلمانان نیز در حالی که خود را به چادرهای خود پیچیده بودند، به نماز حاضر میشدند، بعد از نماز به خانههای خود برمیگشتند، و کسی آنها را نمیشناخت([27]).
11- باب: إِذَا صَلَّى فِي ثَوْبٍ لَهُ أَعْلاَمٌ
باب [11]: اگر در جامه که نقشدار است نماز خواند
245- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى فِي خَمِيصَةٍ لَهَا أَعْلاَمٌ، فَنَظَرَ إِلَى أَعْلاَمِهَا نَظْرَةً، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: «اذْهَبُوا بِخَمِيصَتِي هَذِهِ إِلَى أَبِي جَهْمٍ وَأْتُونِي بِأَنْبِجَانِيَّةِ أَبِي جَهْمٍ، فَإِنَّهَا أَلْهَتْنِي آنِفًا عَنْ صَلاَتِي» [رواه البخاری: 373].
245- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در جامه که دارای نقشها بود، نماز خواندند، هنگام نماز خواندن، به طرف آن نقشها نظر انداختند، و بعد از نماز خواندن فرمودند: «این جامهام را ببرید و برای (أبوجهم) بدهید، و جامۀ خشن (أبوجهم) را برای من بیاورید، زیرا این جامه سبب از بین رفتن حضور قلبیام در نماز شد»([28]).
12- باب: إِنْ صَلَّى فِي ثَوْبٍ مُصَلَّبٍ أَوْ تَصَاوِيرَ، هَلْ تُفْسُدُ صَلاَتُهُ؟
باب [12]: آیا اگر در جامۀ صلیبدار و یا عکسدار نماز بخواند، نمازش فاسد میشود؟
246- عَنْ أَنَسِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: كَانَ قِرَامٌ لِعَائِشَةَ سَتَرَتْ بِهِ جَانِبَ بَيْتِهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَمِيطِي عَنَّا قِرَامَكِ هَذَا، فَإِنَّهُ لاَ تَزَالُ تَصَاوِيرُهُ تَعْرِضُ فِي صَلاَتِي» [رواه البخاری: 374].
246- از انس رحمه الله روایت است که عائشه رضی الله عنها پردۀ با نقش و نگاری داشت، که با آن یک طرف خانهاش را پرده کرده بود، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [برایش] گفتند: «این پردهات را از ما دور کن، چون عکسهای آن در نماز به خاطرم میآید»([29]).
13- باب: مَنْ صَلَّى فِي فَرُّوجِ حَرِيرٍ ثُمَّ نَزَعَهُ
باب [13]: کسی که در قبای ابریشمین نماز خواند و سپس آن را از خود دور کرد
247- عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: أُهْدِيَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرُّوجُ حَرِيرٍ، فَلَبِسَهُ، فَصَلَّى فِيهِ، ثُمَّ انْصَرَفَ، فَنَزَعَهُ نَزْعًا شَدِيدًا كَالكَارِهِ لَهُ، وَقَالَ: «لاَ يَنْبَغِي هَذَا لِلْمُتَّقِينَ» [رواه البخاری: 375].
247- از عقبه بن عامر رضی الله عنه روایت است که گفت: برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم قبای ابریشمینی را بخشش دادند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آن قبا را پوشیدند و با آن نماز خواندند، چون از نماز فارغ شدند، آن را مانند کسی که از چیزی بدش بیاید، به شدت از خود دور کرده و فرمودند: «این برای اهل تقوی مناسب نیست»([30]).
14- باب: الصَّلاَةِ فِي الثَّوْبِ الأَحْمَرِ
باب [14]: نمازخواندن در جامۀ سرخ
248- عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: «رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي قُبَّةٍ حَمْرَاءَ مِنْ أَدَمٍ، وَرَأَيْتُ بِلاَلًا أَخَذَ وَضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَرَأَيْتُ النَّاسَ يَبْتَدِرُونَ ذَاكَ الوَضُوءَ، فَمَنْ أَصَابَ مِنْهُ شَيْئًا تَمَسَّحَ بِهِ، وَمَنْ لَمْ يُصِبْ مِنْهُ شَيْئًا أَخَذَ مِنْ بَلَلِ يَدِ صَاحِبِهِ، ثُمَّ رَأَيْتُ بِلاَلًا أَخَذَ عَنَزَةً، فَرَكَزَهَا وَخَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حُلَّةٍ حَمْرَاءَ، مُشَمِّرًا صَلَّى إِلَى العَنَزَةِ بِالنَّاسِ رَكْعَتَيْنِ، وَرَأَيْتُ النَّاسَ وَالدَّوَابَّ يَمُرُّونَ مِنْ بَيْنِ يَدَيِ العَنَزَةِ» [رواه البخاری: 376].
248- از ابوجحیفه رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را در خیمۀ کوچک سرخ رنگی که از پوست ساخته شده بود دیدم.
و بلال رضی الله عنه را دیدم که آب وضوی آن حضرت صل الله علیه و آله و سلم را با خود گرفته بود.
و مردم را دیدم که جهت به دستآوردن آب وضوی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر یکدیگر سبقت میجستند، کسی که از آن آب چیزی به دست میآورد، به سر و جانش میمالید، و کسی که از آن چیزی بدست نمیآورد، از رطوبت دست رفیق خود استفاده میکرد.
بعد از آن بلال را دیدم که عصای نیزهداری را بر زمین کوبید، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با لباسهای سرخ رنگی در حالی که ازار خود را بالا زده بودند، آمدند، و به سوی آن عصای نیزهدار به مردم دو رکعت نماز اداء نمودند.
و دیدم که در این وقت مردم و چارپایان از جلو آن عصای نیزهدار عبور میکردند([31]).
15- باب: الصَّلاَةِ فِي السُّطُوحِ وَالمِنْبَرِ وَالخَشَبِ
باب [15]: نماز خواندن بر بالای بلندیها و منبر، و چوب
249- عَنْ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: وقد سئل: مِنْ أَيِّ شَيْءٍ المِنْبَرُ؟ فَقَالَ: مَا بَقِيَ بِالنَّاسِ أَعْلَمُ مِنِّي، هُوَ مِنْ أَثْلِ الغَابَةِ عَمِلَهُ فُلاَنٌ مَوْلَى فُلاَنَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، «وَقَامَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ عُمِلَ وَوُضِعَ، فَاسْتَقْبَلَ القِبْلَةَ، كَبَّرَ وَقَامَ النَّاسُ خَلْفَهُ، فَقَرَأَ وَرَكَعَ وَرَكَعَ النَّاسُ، خَلْفَهُ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ثُمَّ رَجَعَ القَهْقَرَى، فَسَجَدَ عَلَى الأَرْضِ، ثُمَّ عَادَ إِلَى المِنْبَرِ، ثُمَّ رَكَعَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، ثُمَّ رَجَعَ القَهْقَرَى حَتَّى سَجَدَ بِالأَرْضِ»، فَهَذَا شَأْنُهُ [رواه البخاری: 377].
249- روایت است که کسی از سهل بن سعد رضی الله عنه پرسید: منبر [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] از چه ساخته شده بود؟
گفت: از مردم کسی که این چیز را از من بهتر بداند، در قید حیات نیست، منبر [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] از درخت گزغابه، ساخته شده بود.
و هنگامی که منبر ساخته شد و به جایش نهاده شد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بالایش روی به قبله ایستاده و تکبیر گفتند، مردم هم پشت سرشان ایستادند، قراءت را خواندند و رکوع کردند، و مردم هم پشت سرشان رکوع کردند، بعد از آن سرخود را بلند کردند، و عقب عقب رفته و بر روی زمین سجده نمودند، بعد از آن دوباره بالای منبر رفتند، قراءت را خواندند و رکوع نمودند، و بعد ازان سر خود را [از رکوع] بالا کردند، بعد ازان عقب عقب آمدند، تا اینکه بر روی زمین سجده کردند، و قصۀ منبر به این طریق بود([32]).
16- باب: الصَّلاَةِ عَلَى حَصِيرِ
باب [16]: نماز خواندن بر بالای بوریا
250- عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ جَدَّتَهُ مُلَيْكَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا – دَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِطَعَامٍ صَنَعَتْهُ لَهُ، فَأَكَلَ مِنْهُ، ثُمَّ قَالَ: «قُومُوا فَلِأُصَلِّ لَكُمْ» قَالَ أَنَسٌ: فَقُمْتُ إِلَى حَصِيرٍ لَنَا، قَدِ اسْوَدَّ مِنْ طُولِ مَا لُبِسَ، فَنَضَحْتُهُ بِمَاءٍ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَصَفَفْتُ وَاليَتِيمَ وَرَاءَهُ، وَالعَجُوزُ مِنْ وَرَائِنَا، فَصَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ انْصَرَفَ [رواه البخاری: 380].
250- از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که مادرکلانش (ملیکه) رضی الله عنها پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را به طعامی که آماده کرده بود، دعوت نمود، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از آن طعام خوردن و فرمودند: «برخیزید تا برای شما نماز بخوانم».
انس رضی الله عنه گفت: بوریایی را که از استعمال زیاد سیاه شده بود، به آب شسته و آوردم، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ایستادند، و من و یتیمی [که آنجا بود] پشت سرشان صف بستیم، و آن پیر زن پشت سرما ایستاد، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای ما دو رکعت نماز خواندند و بعد ازان رفتند([33]).
17- باب: الصَّلاَةِ عَلَى الفِرَاشِ
باب [17]: نماز خواندن بر بالای فرش
251- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا – زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَنَّهَا قَالَتْ: «كُنْتُ أَنَامُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرِجْلاَيَ، فِي قِبْلَتِهِ فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِي، فَقَبَضْتُ رِجْلَيَّ، فَإِذَا قَامَ بَسَطْتُهُمَا»، قَالَتْ: وَالبُيُوتُ يَوْمَئِذٍ لَيْسَ فِيهَا مَصَابِيحُ [رواه البخاری: 382].
251- از عائشه رضی الله عنها همسر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که گفت: بسا اوقات پیش روی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم طوری میخوابیدم که پاهایم به طرف قبله ایشان قرار میگرفت.
و هنگامی که سجده میکردند، با دست خود مرا تنبیه میکردند، و من پاهای خود را پس میکشیدم، و هنگامی که میایستادند، دوباره پاهایم را دراز میکردم.
عائشه رضی الله عنها میگوید: و در آن وقت در خانهها چراغی نبود([34]).
252- وَعَنْهَا رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُصَلِّي وَهِيَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ القِبْلَةِ عَلَى فِرَاشِ أَهْلِهِ اعْتِرَاضَ الجَنَازَةِ» [رواه البخاری: 383].
252- و از عائشه رضی الله عنها روایت است که: هنگامی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواندند، وی بین پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم و بین قبله بر روی بستر به شکل جنازه قرار میگرفت([35]).
18- باب: السُّجُودِ عَلَى الثَّوْبِ فِي شِدَّةِ الحَرِّ
باب [18]: سجده کردن بر بالای جامه در شدت گرمی
253- عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: «كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَيَضَعُ أَحَدُنَا طَرَفَ الثَّوْبِ مِنْ شِدَّةِ الحَرِّ فِي مَكَانِ السُّجُودِ» [رواه البخاری: 385].
253- از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت: با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میخواندیم، و هرکدام ما از شدت گرمی جامهاش را به جای سجدهاش میگذاشت([36]).
19- باب: الصَّلاَةُ فِي النِّعَالِ
254- وَعَنْهُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّه سُئِلَ: أَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي فِي نَعْلَيْهِ؟ قَالَ: «نَعَمْ» [رواه البخاری: 386].
254- روایت است که کسی از انس رضی الله عنه پرسید: آیا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با نعلین نماز میخواندند؟
گفت: بلی([37]).
20- باب: الصَّلاَةُ فِي الخِفَافِ
255- عَنْ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «أنه بَالَ، ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى» فَسُئِلَ، فَقَالَ: «رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَنَعَ مِثْلَ هَذَا» «فَكَانَ يُعْجِبُهُمْ لِأَنَّ جَرِيرًا كَانَ مِنْ آخِرِ مَنْ أَسْلَمَ» [رواه البخاری: 387].
255- از جریر بن عبدالله رضی الله عنه روایت است که وی بول نمود، بعد از آن وضوء ساخت، و بر موزههای خود مسح کرد، بعد از آن برخاست و نماز خواند.
و چون از وی پرسان شد، گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیدم که چنین کردند.
و صحابه از این کار خوش شدند، زیرا جریر از آخرین کسانی بود که مسلمان شده بودند([38]).
21- باب: يُبْدِي ضَبْعَيْهِ وَيُجَافِي فِي السُّجُودِ
باب [21]: در سجده پهلوهایش را ظاهر سازد، و دستهایش را از پهلوهایش دور نگهدارد
256- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ ابْنِ بُحَيْنَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا صَلَّى فَرَّجَ بَيْنَ يَدَيْهِ حَتَّى يَبْدُوَ بَيَاضُ إِبْطَيْهِ» [رواه البخاری: 390].
256- از عبدالله بن مالک بن بحینه رضی الله عنه ([39]) روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم هنگام نماز خواندن آنچنان دستهای خود را از یکدیگر دور نگه میداشتند، که سفیدی زیر بغلشان معلوم میشد([40]).
22- باب: فَضْلِ اسْتِقْبَالِ القِبْلَةِ
باب [22]: فضیلت رویآوردن به قبله
257- عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ صَلَّى صَلاَتَنَا وَاسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا، وَأَكَلَ ذَبِيحَتَنَا فَذَلِكَ المُسْلِمُ الَّذِي لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ، فَلاَ تُخْفِرُوا اللَّهَ فِي ذِمَّتِهِ» [رواه البخاری: 391].
257- از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«کسی که نماز ما را بخواند، و به قبله ما رو بیاورد، و ذبح دست ما را بخورد، مسلمانی است که در عهد و امان خدا و رسول او است، پس عهد و امان خدا را دربارۀ وی پامال نکنید»([41]).
23- باب: قَوْلِ اللهِ تَعَالَى: ﴿وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبۡرَٰهِۧمَ مُصَلّٗىۖ﴾
باب [23]: این قول خداوند متعال که: و مقام ابراهیم را نمازگاه قرار بدهید.
258- عَنِ ابْنَ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: أَنَّه سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ طَافَ بِالْبَيْتِ العُمْرَةَ، وَلَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالمَرْوَةِ، أَيَأْتِي امْرَأَتَهُ؟ فَقَالَ: قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، «فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، وَصَلَّى خَلْفَ المَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالمَرْوَةِ»، وَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [رواه البخاری: 395].
258- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که شخصی از وی پرسید: اگر کسی غرض ادای عمره به خانه طواف میکند، آیا جواز دارد که پیش از سعی بین صفا و مروه با همسرش همبستر گردد؟
گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم [به مکه آمدند] به خانه هفت شوط طواف کردند، و پشت مقام ابراهیم دو رکعت نماز اداء نمودند، و بین صفا و مروه سعی نمودند، و بهترین کار برای شما، پیروی نمودن از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم است([42]).
259- عَنِ ابْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: لَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ البَيْتَ، دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا، وَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى خَرَجَ مِنْهُ، فَلَمَّا خَرَجَ رَكَعَ رَكْعَتَيْنِ فِي قُبُلِ الكَعْبَةِ، وَقَالَ: «هَذِهِ القِبْلَةُ» [رواه البخاری: 398].
259- از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم داخل خانۀ کعبه شدند، در همۀ اطرافش دعا نمودند، و تا وقتی که از خانه بیرون نشدند، نماز نخواندند، و چون از خانه بیرون شدند، دو رکعت نماز به طرف کعبه خوانده و فرمودند: «قبله این است»([43]).
24- باب: التَّوَجُّهِ نَحْوَ القِبْلَةِ حَيْثُ كَانَ
باب [24]: در وقت نماز در هرجایی باید روی به قبله بود
260- عَنِ البَرَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ المَقْدِسِ، سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، تقدَّم وبينهما مخالَفَةٌ في اللَّفْظِ» [رواه البخاری:399].
260- از براء رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شانزده یا هفده ماه، به طرف (بیت المقدس) نماز خواندند، این حدیث قبلا گذشت، ولی الفاظ این دو روایت باهم اختلاف دارد.
261- عَنْ جَابِرِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ، حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بهِ، فَإِذَا أَرَادَ الفَرِيضَةَ نَزَلَ فَاسْتَقْبَلَ القِبْلَةَ» [رواه البخاری: 400].
261- از جابر رضی الله عنه روایت است که گفت: هنگامی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر بالای مرکب نماز [نفل] میخواندند، به هرطرفی که مرکب میرفت به همان طرف نماز میخواندند، ولی هنگامی که ارادۀ ادای نماز فرض را داشتند، از مرکب پیاده میشدند، و به طرف قبله نماز میخواندند([44]).
262- عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: صَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - قَالَ إِبْرَاهِيمُ: الراوي عَلْقَمَةَ الراوي عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: لاَ أَدْرِي زَادَ أَوْ نَقَصَ - فَلَمَّا سَلَّمَ قِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَحَدَثَ فِي الصَّلاَةِ شَيْءٌ؟ قَالَ: «وَمَا ذَاكَ»، قَالُوا: صَلَّيْتَ كَذَا وَكَذَا، فَثَنَى رِجْلَيْهِ، وَاسْتَقْبَلَ القِبْلَةَ، وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ، ثُمَّ سَلَّمَ، فَلَمَّا أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ، قَالَ: «إِنَّهُ لَوْ حَدَثَ فِي الصَّلاَةِ شَيْءٌ لَنَبَّأْتُكُمْ بِهِ، وَلَكِنْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ، أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ، فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي، وَإِذَا شَكَّ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَتِهِ، فَلْيَتَحَرَّ الصَّوَابَ فَلْيُتِمَّ عَلَيْهِ، ثُمَّ لِيُسَلِّمْ، ثُمَّ يَسْجُدُ سَجْدَتَيْنِ» [رواه البخاری: 401].
262- از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز خواندند، و ابراهیم از علقمۀ راوی از ابن مسعود رضی الله عنه روایت میکند که گفت – نمیدانم که [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] در این نماز چیزی را افزوده و یا کم کرده باشند، ولی بعد از اینکه اسلام دادند، کسی گفت: یا رسول الله! در بارۀ نماز کدام چیزی جدیدی نازل شده است؟
فرمودند: «چه شده است»؟
گفتند: چنین و چنان نماز خواندید، همان بود که به دو زانو نشستند، و روی به قبله آورده و سجده سهو بجا آوردند، و بعد از آن، سلام دادند.
و چون روی خود را به طرف ما کردند، فرمودند: «اگر دربارۀ نماز کدام چیزی حادث میشد، به شما خبر میدادم، ولی من هم مانند شما یک بشر هستم، مثلی که شما فراموش میکنید، من هم فراموش میکنم، و وقتی که فراموش کردم، بیادم بدهید، و اگر کسی از شما در نمازش به شک افتاد، کوشش کند که صواب را دریابد، و نماز خود را تمام نماید، و سلام بدهد، و بعد از آن جهت سهو، دوبار سجده کند([45]).
25- باب: مَا جَاءَ فِي القِبْلَةِ وَمَنْ لَمْ يَرَ الإِعَادَةَ عَلَى مَنْ سَهَا فَصَلَّى إِلَى غَيْرِ القِبْلَةِ
263- عَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: «وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلاَثٍ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوِ اتَّخَذْنَا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى، فَنَزَلَتْ: ﴿وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى﴾ وَآيَةُ الحِجَابِ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَمَرْتَ نِسَاءَكَ أَنْ يَحْتَجِبْنَ، فَإِنَّهُ يُكَلِّمُهُنَّ البَرُّ وَالفَاجِرُ، فَنَزَلَتْ آيَةُ الحِجَابِ، وَاجْتَمَعَ نِسَاءُ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الغَيْرَةِ عَلَيْهِ، فَقُلْتُ لَهُنَّ: (عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبَدِّلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ)، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ» [رواه البخاری: 402].
263- از عمر رضی الله عنه روایت است که گفت: در سه واقعه با پروردگارم موافق گردیدم، [یعنی: نظرم با وحی پروردگارم موافق گردید].
گفتم: یا رسول الله! اگر مقام ابراهیم علیه السلام را جایی برای نماز خواندن قرار دهیم، و این آیۀ کریمه نازل گردید: ﴿و از مقام ابراهیم جایی برای نماز خواندن قرار دهید﴾.
و در مورد آیۀ حجاب، گفتم: یا رسول الله! اگر همسران خود را امر به حجاب نمائید [بهتر است]! زیرا اشخاص نیکو کار و بدکار با آنها سخن میزنند، و آیۀ حجاب نازل گردید. و همسران پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم جهت مجادله و مناقشه نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمدند، برای آنها گفتم (چه بسا که اگر [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] شما را طلاق دهد، عوض شما خداوند برایش زنان بهتری بدهد) و همین آیه نازل گردید([46]).
26- باب: حَكِّ البُزَاقِ بِاليَدِ مِنَ المَسْجِدِ
باب [26]: خراشیدن آب دهان از مسجد با دست
264- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَأَى نُخَامَةً فِي القِبْلَةِ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ حَتَّى رُئِيَ فِي وَجْهِهِ، فَقَامَ فَحَكَّهُ بِيَدِهِ، فَقَالَ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا قَامَ فِي صَلاَتِهِ فَإِنَّهُ يُنَاجِي رَبَّهُ، أَوْ إِنَّ رَبَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ القِبْلَةِ، فَلاَ يَبْزُقَنَّ أَحَدُكُمْ قِبَلَ قِبْلَتِهِ، وَلَكِنْ عَنْ يَسَارِهِ أَوْ تَحْتَ قَدَمَيْهِ» ثُمَّ أَخَذَ طَرَفَ رِدَائِهِ، فَبَصَقَ فِيهِ ثُمَّ رَدَّ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ، فَقَالَ: «أَوْ يَفْعَلُ هَكَذَا» [رواه البخاری: 405].
264- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آب دهانی را به طرف قبلۀ [مسجد] مشاهده نمودند، و سخت برشان آمد، تا جایی که علایم ناخشنودی در چهرۀشان آشکارا گردید، همان بود که برخاستند و آن را با دست خود خراشیده و فرمودند:
«وقتی که کسی از شما به نماز میایستد، در واقع با پروردگار خود مناجات میکند، و پروردگارش بین او و بین قبله قرار میگیرد، پس نباید کسی از شما آب دهانش را به طرف قبلهاش بیندازد، بلکه به طرف چپ و یا زیر پایش [پنهان نماید]»([47]).
بعد ازان گوشۀ ردای خود را گرفتند، و آب دهان خود را در آن انداخته و آن را بهم مالیدند و فرمودند: «و یا آنکه چنین کند»([48]).
27- باب: لاَ يَبْصُقْ عَنْ يَمِينِهِ فِي الصَّلاَةِ
باب [27]: در نماز به طرف راستش تف نکند
265- عَنْ أَبي هُرَيْرَةَ وَأَبي سَعِيدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: حديثُ النَّخَامَةِ، وفيه زيادةُ: وَلاَ عَنْ يَمِينِهِ [رواه البخاری: 410].
265- از ابوهریره و ابوسعید رضی الله عنهما – در حدیثی که در مورد آب دهان آمده است – این لفظ هم روایت شده است که: «... و نه هم [آب دهان خود را] به طرف راست خود [بیندازد]»([49]).
28- باب: كَفَّارَةِ البُزَاقِ فِي المَسْجِدِ
باب [28]: کفاره تُف کردن در مسجد
266- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «البُزَاقُ فِي المَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا» [رواه البخاری: 415].
266- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «انداختن آب دهان در مسجد، اشتباه است، و کفارۀ آن دفن کردن([50]).
29- باب: عِظَةِ الإِمَامِ النَّاسَ فِي إِتْمَامِ الصَّلاَةِ وَذِكْرِ القِبْلَةِ
باب [29]: پند دادن امام برای مردمان در اتمام نماز و بیان قبله
267- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «هَلْ تَرَوْنَ قِبْلَتِي هَا هُنَا، فَوَاللَّهِ مَا يَخْفَى عَلَيَّ خُشُوعُكُمْ وَلاَ رُكُوعُكُمْ، إِنِّي لَأَرَاكُمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِي» [رواه البخاری: 418].
267- از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«آیا شما فکر میکنید که قبلهام همین است؟ به خداوند سوگند است که خشوع و رکوع شما بر من پوشیده نیست، من شما را از پشت سر خود میبینم»([51]).
30- باب: هَلْ يُقَالُ مَسْجِدُ بَنِي فُلاَنٍ؟
باب [30]: آیا روا است که مسجد فلانی گفته شود
268- عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَابَقَ بَيْنَ الخَيْلِ الَّتِي أُضْمِرَتْ مِنَ الحَفْيَاءِ، وَأَمَدُهَا ثَنِيَّةُ الوَدَاعِ، وَسَابَقَ بَيْنَ الخَيْلِ الَّتِي لَمْ تُضْمَرْ مِنَ الثَّنِيَّةِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِي زُرَيْقٍ»، وَإِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ فِيمَنْ سَابَقَ [رواه البخاری: 420].
268- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در بین اسپهایی که برای مسابقه آماده شده بودند، از (حفیاء) جنوب شهر مدینه منوره] تا ثنیة الوداع مسابقه دادند.
و بین اسپهایی که برای دویدن آماده نشده بودند، از (ثنیة الوداع) تا مسجد (بنی زُرَیق) مسابقه دادند.
و عبدالله بن عمر از کسانی بود که در این مسابقه اشتراک نموده بود([52]).
31- باب: القِسْمَةِ وَتَعْلِيقِ القِنْوُ فِي المَسْجِدِ
باب [31]: تقسیم کردن مال، و آویزان کردن خوشۀ خرما در مسجد
269- عَنْ أَنَسِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: أُتِيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَالٍ مِنَ البَحْرَيْنِ، فَقَالَ: صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ «انْثُرُوهُ فِي المَسْجِدِ» وَكَانَ أَكْثَرَ مَالٍ أُتِيَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلّى الله عليه وسلم، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ، فَلَمَّا قَضَى الصَّلاَةَ جَاءَ فَجَلَسَ إِلَيْهِ، فَمَا كَانَ يَرَى أَحَدًا إِلَّا أَعْطَاهُ، إِذْ جَاءَهُ العَبَّاسُ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ: أَعْطِنِي، فَإِنِّي فَادَيْتُ نَفْسِي وَفَادَيْتُ عَقِيلًا، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خُذْ» فَحَثَا فِي ثَوْبِهِ، ثُمَّ ذَهَبَ يُقِلُّهُ فَلَمْ يَسْتَطِعْ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اؤْمُرْ بَعْضَهُمْ يَرْفَعْهُ إِلَيَّ، قَالَ: «لاَ» قَالَ: فَارْفَعْهُ أَنْتَ عَلَيَّ، قَالَ: «لاَ» فَنَثَرَ مِنْهُ، ثُمَّ احْتَمَلَهُ، فَأَلْقَاهُ عَلَى كَاهِلِهِ، ثُمَّ انْطَلَقَ، فَمَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُتْبِعُهُ بَصَرَهُ حَتَّى خَفِيَ عَلَيْنَا - عَجَبًا مِنْ حِرْصِهِ - فَمَا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَثَمَّ مِنْهَا دِرْهَمٌ [رواه البخاری: 421].
269- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم مالی را از بحرین آوردند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «آن مال را در مسجد بریزید».
و این بیشترین مالی بود که برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آورده شده بود، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای نماز خواندن [از خانه خود] برآمدند، و به آن مالها التفاتی نکردند، و چون نماز را خواندند، آمدند و نزد آن مالها نشستند، و هیچکسی را نبود که دیده باشند و از آن مال برایش نداده باشند.
تا اینکه عباس آمد، و گفت: یا رسول الله! برای من هم بدهید، زیرا من برای خلاصی خود و عقیل پول دادهام.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش گفتند: «خودت بگیر».
و او با هردو دست [هرچه که میخواست] در جامهاش ریخت، چون خواست آنها را بردارد، برداشته نتوانست.
گفت: یا رسول الله! کسی را امر کنید که اینها را با من بردارد.
فرمودند: «نه خیر، نمیگویم».
گفت: پس خود شما آن را با من بردارید.
فرمودند: «نه خیر، برنمیدارم».
همان بود که عباس رضی الله عنه مقداری از آنها را بر زمین ریخت، و بقیه را برداشت و رفت.
و از تعجب حرص وی، تا وقتی که از نظر ما پنهان شد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم او را با چشم خود تعقیب میکردند.
و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم تا وقتی که یک درهم از آن مال باقی مانده بود از جای خود برنخاستند([53]).
32- باب: المَسَاجِدِ فِي البُيُوتِ
270- عَنْ مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيُّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ وَهُوَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مِنَ الأَنْصَارِ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَنْكَرْتُ بَصَرِي، وَأَنَا أُصَلِّي لِقَوْمِي فَإِذَا كَانَتِ الأَمْطَارُ سَالَ الوَادِي الَّذِي بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ، لَمْ أَسْتَطِعْ أَنْ آتِيَ مَسْجِدَهُمْ فَأُصَلِّيَ بِهِمْ، وَوَدِدْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَّكَ تَأْتِينِي فَتُصَلِّيَ فِي بَيْتِي، فَأَتَّخِذَهُ مُصَلًّى، قَالَ: فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «سَأَفْعَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ» قَالَ عِتْبَانُ: فَغَدَا عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ، فَاسْتَأْذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَذِنْتُ لَهُ، فَلَمْ يَجْلِسْ حَتَّى دَخَلَ البَيْتَ، ثُمَّ قَالَ: «أَيْنَ تُحِبُّ أَنْ أُصَلِّيَ مِنْ بَيْتِكَ» قَالَ: فَأَشَرْتُ لَهُ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنَ البَيْتِ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَبَّرَ، فَقُمْنَا فَصَفَفْنَا فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ، قَالَ وَحَبَسْنَاهُ عَلَى خَزِيرَةٍ صَنَعْنَاهَا لَهُ، قَالَ: فَثَآبَ فِي البَيْتِ، رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ ذَوُو عَدَدٍ، فَاجْتَمَعُوا، فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: أَيْنَ مَالِكُ بْنُ الدُّخَيْشِنِ أَوِ ابْنُ الدُّخْشُنِ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: ذَلِكَ مُنَافِقٌ لاَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "لاَ تَقُلْ ذَلِكَ، أَلاَ تَرَاهُ قَدْ قَالَ: لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، يُرِيدُ بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ "قَالَ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: فَإِنَّا نَرَى وَجْهَهُ وَنَصِيحَتَهُ إِلَى المُنَافِقِينَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ عَلَى النَّارِ مَنْ قَالَ: لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ" [رواه البخاری: 425].
270- از محمود بن ربیع انصاری رضی الله عنه ([54]) روایت است که: عتبان بن مالک که یکی از صحابههای انصار پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که در غزوۀ بدر اشتراک نموده بودند، میباشد، نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمد و گفت: یا رسول الله! چشمهایم کمبین شده است، و من برای قوم خود امامت میدهم، و چون هنگام باران، در شله رودی که بین من و بین این مردم میباشد، سیل روان میشود، نمیتوانم به مسجدشان رفته و برای آنها امامت بدهم، یا رسول الله! خواهشم این است که آمده و در [جائی از] خانهام نماز بخوانید، تا من آنجا را برای نماز خواندن خود اختصاص بدهم.
راوی حدیث میگوید: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «إنشاء الله بزودی این کار را خواهم کرد».
(عتبان) گفت که: فردای آن روز پیش از چاشت، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با ابوبکر رضی الله عنه به خانهام آمدند، و اجازه داخل شدن خواستند، برایشان اجازه دادم.
چون به خانه داخل شدند ننشستند، و فرمودند: «میخواهی در کدام جا از خانهات نماز بخوانم»؟
گفت: به گوشۀ از خانهام اشاره کردم، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در آنجا ایستادند، و [برای نماز خواندن] تکبیر گفتند، ما هم برخاستیم و پشت سرشان صف بستیم، دو رکعت نماز خوانده و سلام دادند، و چون برایشان طعامی تهیه کرده بودیم، از رفتنشان مانع شدیم.
گفت: چندین نفر از مردم آن محل در خانه جمع شدند.
یکی از آنها گفت: (مالک بن دخیشن یا ابن دخشن) کجاست؟
دیگری گفت: او منافقی است که خدا و رسولش را دوست ندارد.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «چنین سخنی مگو! مگر او را ندیدی که: خاص برای خدا (لا إله إلا الله) گفته است»؟
آن شخص گفت: خدا و رسولش بهتر میداند، ما توجه و رهنمائیهایش را برای منافقین میبینیم.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «کسی که خاص برای خدا، (لا إله إلا الله) گفته باشد، خداوند او را بر دوزخ حرام گردانیده است»([55]).
33- باب: هَلْ تُنْبَشُ قُبُورُ مُشْرِكِي الجَاهِلِيَّةِ وَيُتَّخَذُ مَكَانُهَا مَسَاجِدَ
باب [33]: آیا روا است که به جای قبور مشرکین مسجد ساخته شود؟
271- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ، وَأُمَّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا ذَكَرَتَا كَنِيسَةً رَأَيْنَهَا بِالحَبَشَةِ فِيهَا تَصَاوِيرُ، فَذَكَرَتَا لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «إِنَّ أُولَئِكَ إِذَا كَانَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَمَاتَ، بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا، وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ، فَأُولَئِكَ شِرَارُ الخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ القِيَامَةِ» [رواه البخاری: 427].
271- از عائشه رضی الله عنها روایت است که [گفت]: أم حبیبه و أم سلمه رضی الله عنهما از کلیسایی که در حبشه دیده بودند، و در آن صورتهایی بود، برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم قصه نمودند.
فرمودند: «اینها مردمی بودند که: چون شخص نیکی از آنها میمرد، بر بالای قبرش مسجدی میساختند، و صورتهای مرده را در آن مسجد رسم میکردند، اینها در روز قیامت از بدترین مردمان در نزد خداوند متعال هستند»([56]).
272- عَنْ أَنَسِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ المَدِينَةَ فَنَزَلَ أَعْلَى المَدِينَةِ فِي حَيٍّ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، فَأَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهِمْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى بَنِي النَّجَّارِ، فَجَاءُوا مُتَقَلِّدِي السُّيُوفِ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى رَاحِلَتِهِ، وَأَبُو بَكْرٍ رِدْفُهُ وَمَلَأُ بَنِي النَّجَّارِ حَوْلَهُ حَتَّى أَلْقَى بِفِنَاءِ أَبِي أَيُّوبَ، وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يُصَلِّيَ حَيْثُ أَدْرَكَتْهُ الصَّلاَةُ، وَيُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الغَنَمِ، وَأَنَّهُ أَمَرَ بِبِنَاءِ المَسْجِدِ، فَأَرْسَلَ إِلَى مَلَإٍ مِنْ بَنِي النَّجَّارِ فَقَالَ: «يَا بَنِي النَّجَّارِ ثَامِنُونِي بِحَائِطِكُمْ هَذَا»، قَالُوا: لاَ وَاللَّهِ لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، فَقَالَ أَنَسٌ: فَكَانَ فِيهِ مَا أَقُولُ لَكُمْ قُبُورُ المُشْرِكِينَ، وَفِيهِ خَرِبٌ وَفِيهِ نَخْلٌ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقُبُورِ المُشْرِكِينَ، فَنُبِشَتْ، ثُمَّ بِالخَرِبِ فَسُوِّيَتْ، وَبِالنَّخْلِ فَقُطِعَ، فَصَفُّوا النَّخْلَ قِبْلَةَ المَسْجِدِ وَجَعَلُوا عِضَادَتَيْهِ الحِجَارَةَ، وَجَعَلُوا يَنْقُلُونَ الصَّخْرَ وَهُمْ يَرْتَجِزُونَ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَعَهُمْ، وَهُوَ يَقُولُ: «اللَّهُمَّ لاَ خَيْرَ إِلَّا خَيْرُ الآخِرَهْ فَاغْفِرْ لِلْأَنْصَارِ وَالمُهَاجِرَهْ» [رواه البخاری: 428].
272- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: هنگامی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به مدینه آمدند، در قسمت بالائی مدینه، در قبیله که به نام (بنو عمرو بن عوف) یاد میشد، سکنیگزین گردیدند، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم چهارده شب آنجا ماندند.
بعد از آن به طلب قوم (بنی نجاز) فرستادند، آنها در حالی که شمشیرهای خود را به گردنهای خود انداخته بودند، آمدند، و گویا همین حالا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را که بر شترشان سوار هستند، و ابوبکر رضی الله عنه بر چشت سرشان سوار است، و اعیان (بنی نجار) به اطرافشان قرار دارند، مشاهده میکنم، و به همین حالت رفتند تا آنکه به فنای خانۀ ابوایوب رضی الله عنه وسائل سفر خود را انداختند.
و چون دوست داشتند در هرجایی که وقت نماز داخل میشود، در همانجا نماز بخوانند، و ایشان در خوابگاه گوسفندان نماز میخواندند، به ساختن مسجد امر نمودند.
لذا به طلب بزرگان قوم (بنی نجار) فرستاده و گفتند: «ای مردم بنی نجار! این چاردیواریتان را برای من بفروشید» آنها گفتند: به خداوند قسم است که نخواهیم فروخت، ما قیمت آن را جز از خداوند از کس دیگری نمیخواهیم.
انس رضی الله عنه میگوید: در بین این چهاردیواری چیزهایی بود که برای شما میگویم: قبرهای مشرکین، خرابهها، و درختهای خرما.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم امر کردند تا قبرهای مشرکین را شگافته [و استخوانهای آنها را از آنجا بیرون کنند]، خرابهها را هموار کنند، و درختهای خرما را قطع نمایند.
درختان خرما را قطع نمودند و به قبله مسجد قرار دادند، و دو طرف مسجد را از سنگ بنا کردند، و صحابه رضی الله عنهم در حالی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با آنها بودند، سنگها را نقل میدادند، ورجز خوانی میکردند، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در حالی که با آنها بودند، چنین میگفتند:
الهی! خوبی جز خوبی آخرت نیست پس برای انصار و مهاجرین بیامرز([57]).
34- باب: الصَّلاَةِ فِي مَوَاضِعِ الإِبِلِ
باب [34]: نماز خواندن در خوابگاه شتران
273- عَنِ ابْنَ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: «أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي إِلَى بَعِيرِهِ»، وَقَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُهُ [رواه البخاری: 430].
273- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که وی به طرف شتر خود نماز میخواند و میگفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیدم که چنین میکردند([58]).
35- باب: مَنْ صَلَّى وَقُدَّامَهُ تَنُّورٌ أَوْ نَارٌ أَوْ شَيْءٌ مِمَّا يُعْبَدُ فَأَرَادَ بِهِ وجه الله تعالی
باب [35]: کسی که نماز بخواند و در پیش رویش تنور، یا آتش، قرار داشته باشد...
274- عَنْ أَنَسِ بْنِ مالِكِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (عُرِضَتْ عَلَيَّ النَّارُ وَأَنَّا أُصَلِّي) [رواه البخاری: 431].
274- از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «در حالی که نماز میخواندم، آتش [دوزخ] برایم نشان داده شد»([59]).
36- باب: كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ فِي المَقَابِرِ
باب [36]: کراهت نماز خواندن در قبرستان
275- عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «اجْعَلُوا فِي بُيُوتِكُمْ مِنْ صَلاَتِكُمْ وَلاَ تَتَّخِذُوهَا قُبُورًا» [رواه البخاری: 432].
275- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «چیزی از نمازهای خود را در خانههای خود بخوانید، و خانههای خود را قبرستان، قرار ندهید»([60]).
37- «باب»
276- عَنْ عَائِشَةَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمْ قَالاَ: لَمَّا نَزَلَ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَفِقَ يَطْرَحُ خَمِيصَةً لَهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَإِذَا اغْتَمَّ بِهَا كَشَفَهَا عَنْ وَجْهِهِ، فَقَالَ وَهُوَ كَذَلِكَ: «لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى اليَهُودِ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ» يُحَذِّرُ مَا صَنَعُوا [رواه البخاری: 435].
276- از عائشه، و عبدالله بن عباس رضی الله عنهم روایت است که گفتند: هنگام نزع، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روپوش خود را بر روی خود میانداختند، و چون گرمیشان میشد، آن را از روی خود دور میکردند.
و در همین حالت فرمودند: «لعنت خدا بر یهود و نصاری که: قبرهای انبیای خود را مسجد قرار دادند»، [و این سخن را از این جهت گفتند که] امت خود را از آنچه که یهود و نصاری میکردند، برحذر بدارند([61]).
38- باب: نَوْمِ المَرْأَةِ فِي المَسْجِدِ
277- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: أَنَّ وَلِيدَةً كَانَتْ سَوْدَاءَ لِحَيٍّ مِنَ العَرَبِ، فَأَعْتَقُوهَا، فَكَانَتْ مَعَهُمْ، قَالَتْ: فَخَرَجَتْ صَبِيَّةٌ لَهُمْ عَلَيْهَا وِشَاحٌ أَحْمَرُ مِنْ سُيُورٍ، قَالَتْ: فَوَضَعَتْهُ - أَوْ وَقَعَ مِنْهَا - فَمَرَّتْ بِهِ حُدَيَّاةٌ وَهُوَ مُلْقًى، فَحَسِبَتْهُ لَحْمًا فَخَطِفَتْهُ، قَالَتْ: فَالْتَمَسُوهُ، فَلَمْ يَجِدُوهُ، قَالَتْ: فَاتَّهَمُونِي بِهِ، قَالَتْ: فَطَفِقُوا يُفَتِّشُونَ حَتَّى فَتَّشُوا قُبُلَهَا، قَالَتْ: وَاللَّهِ إِنِّي لَقَائِمَةٌ مَعَهُمْ، إِذْ مَرَّتِ الحُدَيَّاةُ فَأَلْقَتْهُ، قَالَتْ: فَوَقَعَ بَيْنَهُمْ، قَالَتْ: فَقُلْتُ هَذَا الَّذِي اتَّهَمْتُمُونِي بِهِ، زَعَمْتُمْ وَأَنَا مِنْهُ بَرِيئَةٌ، وَهُوَ ذَا هُوَ، قَالَتْ: «فَجَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَسْلَمَتْ»، قَالَتْ عَائِشَةُ: «فَكَانَ لَهَا خِبَاءٌ فِي المَسْجِدِ - أَوْ حِفْشٌ -» قَالَتْ: فَكَانَتْ تَأْتِينِي فَتَحَدَّثُ عِنْدِي، قَالَتْ: فَلاَ تَجْلِسُ عِنْدِي مَجْلِسًا، إِلَّا قَالَتْ: وَيَوْمَ الوِشَاحِ مِنْ أَعَاجِيبِ رَبِّنَا، أَلاَ إِنَّهُ مِنْ بَلْدَةِ الكُفْرِ أَنْجَانِي قَالَتْ عَائِشَةُ: فَقُلْتُ لَهَا مَا شَأْنُكِ، لاَ تَقْعُدِينَ مَعِي مَقْعَدًا إِلَّا قُلْتِ هَذَا؟ قَالَتْ: فَحَدَّثَتْنِي بِهَذَا الحَدِيثِ [رواه البخاری: 439].
277- از عائشه رضی الله عنها روایت است که [گفت]: قبیلۀ از عرب کنیزک سیاهی داشتند، و آن را آزاد کردند، و این کنیزک با آنها زندگی میکرد.
آن کنیزک گفت: [روزی] دختر خوردسالی از همین قبیله از خانه برآمد، و برگردنش حمایل چرمی بود که روی آن زیوراتی دوخته شده بود، آن کنیزک گفت که: طفلک آن حمایل را گذاشت، و یا از نزدش افتاد، و حمایل همانطور افتاده بود که کلاغی آمد و به گمان اینکه گوشتی است، آن را گرفت و رفت.
گفت: وابستگان آن دختر آمدند، هرقدر جستجو کردند، آن زیور را نیافتند، بلآخره مرا [به دزدیدن آن] متهم نمودند، شروع کردند و مرا پالیدند، تا جایی که فرج مرا نیز جستجو کردند.
آن کنیزک گفت: به خداوند قسم که من همانطور با آنها ایستاده بودم که آن کلاغ آمد و آن زیور را انداخت، و آن زیور در بین آنها افتاد.
کنیزک میگوید: [برای آنها] گفتم: این همان زیوری است که مرا در حالی که بیگناه بودم، به دزدیدن آن متهم کرده بودید، و اینک آن را کلاغ آورد.
عائشه رضی الله عنها میگوید: آن کنزک [بعد از این واقعه] نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمد و ایمان آورد.
و عائشه رضی الله عنها میگوید: این کنیزک در مسجد، خیمه و یا کوخی داشت، و گاهی نزدم آمده و قصه میکرد.
و گفت: هیچ وقت نبود که نزدم آمده و این بیت را نخواند: روز گمشدن زیور از عجایب پروردگار ما است، ولی او مرا از دیار کفر نجات بخشید.
عائشه رضی الله عنها میگوید: برای آن کنیزک گفتم: چه سبب است که هر وقت با من مینشینی همین بیت را میخوانی؟ و او سرگذشت خود را برایم قصه میکرد([62]).
39- باب: نَوْمِ الرِّجَالِ فِي المَسْجِدِ
باب [39]: خواب شدن مردها در مسجد
278- عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْتَ فَاطِمَةَ فَلَمْ يَجِدْ عَلِيًّا فِي البَيْتِ، فَقَالَ: «أَيْنَ ابْنُ عَمِّكِ؟» قَالَتْ: كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ شَيْءٌ، فَغَاضَبَنِي، فَخَرَجَ، فَلَمْ يَقِلْ عِنْدِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِإِنْسَانٍ: «انْظُرْ أَيْنَ هُوَ؟» فَجَاءَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هُوَ فِي المَسْجِدِ رَاقِدٌ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُضْطَجِعٌ، قَدْ سَقَطَ رِدَاؤُهُ عَنْ شِقِّهِ، وَأَصَابَهُ تُرَابٌ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَمْسَحُهُ عَنْهُ، وَيَقُولُ: «قُمْ أَبَا تُرَابٍ، قُمْ أَبَا تُرَابٍ» [رواه البخاری: 441].
278- از سهل بن سعد رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به خانۀ فاطمۀ رضی الله عنها آمدند و چون علی رضی الله عنه را در خانه ندیدند، پرسیدند: «پسر عموی تو کجا است»؟
فاطمه رضی الله عنها گفت: بین من و او چیزی گفت و شنود واقع شد، بر من غضب کرد و از خانه بیرون شد، و چاشت نزدم نخوابید.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای شخصی گفتند: «برو! ببین [علی در] کجاست»؟
آن شخص آمد و گفت: یا رسول الله! در مسجد خواب است.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آمده [و دیدند] که او به پهلو خوابیده و روپوش از بالایش افتاده، و لباسهایش خاک آلود شده است، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خاکها را از لباسهایش پاک میکردند، و میگفتند: «ای خاک آلود! برخیز، ای خاک آلود! برخیز»([63]).
40- باب: إِذَا دَخَلَ المَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ
باب [40]: چون به مسجد داخل شد دو رکعت نماز بخواند
279- عَنْ أَبِي قَتَادَةَ السَّلَمِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ المَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ» [رواه البخاری: 444].
279- از ابو قتاده سلمی رضی الله عنه ([64]) روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «اگر کسی از شما به مسجد داخل میشود، پیش از آنکه مینشیند، باید دو رکعت نماز بخواند»([65]).
41- باب: بُنْيَانِ المَسْجِدِ
280- عَنْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ: أَنَّ المَسْجِدَ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَبْنِيًّا بِاللَّبِنِ، وَسَقْفُهُ الجَرِيدُ، وَعُمُدُهُ خَشَبُ النَّخْلِ، فَلَمْ يَزِدْ فِيهِ أَبُو بَكْرٍ شَيْئًا، وَزَادَ فِيهِ عُمَرُ: وَبَنَاهُ عَلَى بُنْيَانِهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِاللَّبِنِ وَالجَرِيدِ وَأَعَادَ عُمُدَهُ خَشَبًا، ثُمَّ غَيَّرَهُ عُثْمَانُ فَزَادَ فِيهِ زِيَادَةً كَثِيرَةً: وَبَنَى جِدَارَهُ بِالحِجَارَةِ المَنْقُوشَةِ، وَالقَصَّةِ وَجَعَلَ عُمُدَهُ مِنْ حِجَارَةٍ مَنْقُوشَةٍ وَسَقَفَهُ بِالسَّاجِ [رواه البخاری: 446].
280- از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: مسجد [نبوی] در زمان پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از خشت ساخته شده بود، و سقف آن از شاخههای درخت خرما پوشیده شده بود، و ستونهای آن، از تنه درخت خرما بود.
ابوبکر رضی الله عنه چیزی بر آن نیفزود، ولی عمر رضی الله عنه در آن چیزی افزود، و به همان شکل زمان پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از خشت و شاخۀ درخت استفاده نمود، و پایههای آن را دوباره از تنۀ درخت ساخت([66]).
بعد از آن عثمان رضی الله عنه در آن تغییراتی وارد کرد، آن را به شکل زیادی توسعه داد، دیوار آن را از سنگهای نقاشی شده و گچ، و پایههای آن را نیز از سنگهای نقاشی شده، و سقف آن را از چوب درخت شمشاد، مسطح نمود([67]).
42- باب: التَّعَاوُنِ فِي بِنَاءِ المَسْجِدِ
باب [42]: همکاری کردن در ساختن مسجد
281- عن أَبِي سَعِيدٍ الخدريِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّهُ كانَ يحدِّثُ يومًا حَتَّى أَتَى ذِكْرُ بِنَاءِ المَسْجِدِ، فَقَالَ: كُنَّا نَحْمِلُ لَبِنَةً لَبِنَةً وَعَمَّارٌ لَبِنَتَيْنِ لَبِنَتَيْنِ، فَرَآهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَنْفُضُ التُّرَابَ عَنْهُ، وَيَقُولُ: «وَيْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إِلَى الجَنَّةِ، وَيَدْعُونَهُ إِلَى النَّارِ» قَالَ: يَقُولُ عَمَّارٌ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الفِتَنِ" [رواه البخاری: 447].
281- روایت است که ابوسعید خدری رضی الله عنه روزی قصه میکرد، تا اینکه به موضوع ساختن مسجد [نبوی] پرداخت، او گفت: [در ساختن مسجد] مایان یک یک خشت برمیداشتیم، و عمار رضی الله عنه دو دو خشت.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم او را دیدند، خاک را از وی افشانده و فرمودند: «وای بر حال عمار، او را گروه بغاوتگری خواهند کشت([68])، عمار آنها را به سوی جنت، و آنها عمار را به سوی دوزخ دعوت مینمایند».
ابوسعید رضی الله عنه میگوید: عمار رضی الله عنه میگفت: از فتنه و درگیری به خدا پناه میبرم([69]).
43- باب: مَنْ بَنَى مَسْجِدًا
باب [43]: کسی که مسجدی بنا کرد
282- عَنْ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عِنْدَ قَوْلِ النَّاسِ فِيهِ حِينَ بَنَى مَسْجِدَ الرَّسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: إِنَّكُمْ أَكْثَرْتُمْ، وَإِنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ بَنَى مَسْجِدًا - يَبْتَغِي بِهِ وَجْهَ اللَّهِ - بَنَى اللَّهُ لَهُ مِثْلَهُ فِي الجَنَّةِ» [رواه البخاری: 450].
282- از عثمان بن عفان رضی الله عنه روایت است که چون مردم نسبت به ساختن مسجد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر وی اعتراض کردند، در جواب آنها گفت: شما زیاده روی میکنید، و من از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمودند:
«کسی که مسجدی را خاص برای رضای خدا بنا نماید، خداوند مانند آن را در بهشت، برایش میسازد»([70]).
44- باب: الأخذُ بِنُصُولِ النَّبْلِ إِذَا مَرَّ فِي المَسْجِدِ
باب [44]: بیرون کردن سرنیزهها هنگام داخل شدن در مسجد
283- عَنْ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: مَرَّ رَجُلٌ فِي المَسْجِدِ وَمَعَهُ سِهَامٌ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَمْسِكْ بِنِصَالِهَا» [رواه البخاری: 415].
283- از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که گفت: شخصی به مسجد داخل شد، و تیرهای باخود داشت، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش گفتند: «پیکانهای آنها را بردار»([71]).
45- باب: المُرُورِ فِي المَسْجِدِ
باب [45]: عبور کردن از داخل مسجد
284- عَنْ أَبي مُوسى الأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ مَرَّ فِي شَيْءٍ مِنْ مَسَاجِدِنَا أَوْ أَسْوَاقِنَا بِنَبْلٍ، فَلْيَأْخُذْ عَلَى نِصَالِهَا، لاَ يَعْقِرْ بِكَفِّهِ مُسْلِمًا» [رواه البخاری: 452].
284- از ابوموسی اشعری رضی الله عنه ([72]) از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «کسی که با خود تیرهایی را حمل میکند، و از مساجد ما، و یا از بازارهای ما میگذرد، باید سر پیکانهای آنها را بردارد و به دست بگیرد، تا مسلمانی را مجروح نسازد»([73]).
46- باب: الشِّعْرِ فِي المَسْجِدِ
285- عَنْ حَسَّانَ بْنَ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيَّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّهُ يَسْتَشْهِدُ أَبَا هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنْشُدُكَ اللَّهَ، هَلْ سَمِعْتَ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «يَا حَسَّانُ، أَجِبْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، اللَّهُمَّ أَيِّدْهُ بِرُوحِ القُدُسِ» قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: نَعَمْ [رواه البخاری: 453].
285- از حسان بن ثابت انصاری رضی الله عنه ([74]) روایت است که وی از ابوهریره رضی الله عنه خواست تا برایش شهادت بدهد [و گفت]: تو را به خداوند سوگند میدهم که آیا از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شنیدهای که فرمودند: «ای حسان! جواب کفاری را که با شعر خود پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را [هجو میکنند] بده، و خدایا! او را به واسطۀ جبرئیل علیه السلام مؤید بگردان»؟
ابوهریره گفت: بلی [شنیدم]([75]).
47- باب: أَصْحَابِ الحِرَابِ فِي المَسْجِدِ
باب [47]: داخل شدن نیزه داران در مسجد
286- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْها قَالَتْ: «لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا عَلَى بَابِ حُجْرَتِي وَالحَبَشَةُ يَلْعَبُونَ فِي المَسْجِدِ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْتُرُنِي بِرِدَائِهِ، أَنْظُرُ إِلَى لَعِبِهِمْ» في رواية: يَلْعَبُونَ بِحِرَابِهِمْ [رواه البخاری: 454].
286- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: روزی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیدم که بر در حجرهام ایستاده بودند، و مردم حبشه در داخل مسجد [با اسلحههای خود] بازی میکردند، [یعنی: پایکوبی میکردند]، و در حالی که من بازی آنها را تماشا میکردم، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم مرا با ردای خود حجاب میکردند.
و در روایت دیگری آمده است که: مردم حبشه نیزهبازی میکردند([76]).
48- باب: التَّقَاضِي وَالمُلاَزَمَةِ فِي المَسْجِدِ
باب [48]: طلب قرض و تعقیب قرضدار در مسجد
287- عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّهُ تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا كَانَ لَهُ عَلَيْهِ فِي المَسْجِدِ، فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا حَتَّى كَشَفَ سِجْفَ حُجْرَتِهِ، فَنَادَى: «يَا كَعْبُ» قَالَ: لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: «ضَعْ مِنْ دَيْنِكَ هَذَا» وَأَوْمَأَ إِلَيْهِ: أَيِ الشَّطْرَ، قَالَ: لَقَدْ فَعَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: «قُمْ فَاقْضِهِ» [رواه البخاری: 457].
287- از کعب بن مالک رضی الله عنه ([77]) روایت است که از (ابن أبی حَدْرَد) – که قرضدار او بود – در داخل مسجد، مطالبۀ قرض خود را نمود، و گفتگویشان به جایی رسید، که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در خانۀ خود آواز آنها را شنیدند.
به طرف آنها آمده و گوشۀ پردۀ حجرۀ خود را بالا زده و فرمودند: «کعب»!
گفت: بلی یا رسول الله!
فرمودند: «از این قرض خود مقداری را کم کن»، و اشاره کردند که نیم قرض خود را برایش کم کن.
گفت: یا رسول الله! چنین کردم. گفتند: «برخیز و باقیماندۀ قرضش را بده»([78]).
49- باب: كَنْسِ المَسْجِدِ وَالتِقَاطِ الخِرَقِ وَالقَذَى وَالعِيدَانِ
باب [49]: جارو کردن و چیدن تکه پارهها و خاشاک از مسجد
288- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَجُلًا أَسْوَدَ أَوِ امْرَأَةً سَوْدَاءَ كَانَ يَقُمُّ المَسْجِدَ فَمَاتَ، فَسَأَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْهُ، فَقَالُوا: مَاتَ، قَالَ: «أَفَلاَ كُنْتُمْ آذَنْتُمُونِي بِهِ دُلُّونِي عَلَى قَبْرِهِ - أَوْ قَالَ قَبْرِهَا - فَأَتَى قَبْرَهَا فَصَلَّى عَلَيْهَا» [رواه البخاری: 458].
288- از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که مرد یا زن سیاهپوستی مسجد را جارو میکرد([79])، آن شخص وفات نمود.
پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم راجع به او پرسان کردند، [یعنی: گفتند آن شخص کجا شد؟] گفتند: وفات کرد.
فرمودند: «چرا مرا از مرگش خبر نکردید؟ قبر آن مرد، و یا آن زن را بمن نشان بدهید».
و همان بود که بر سر قبرش آمده و بر وی نماز خواندند([80]).
50- باب: تَحْرِيمِ تِجَارَةِ الخَمْرِ فِي المَسْجِدِ
باب [50]: تحریم تجارت شراب در مسجد
289- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ مِنْ سُورَةِ البَقَرَةِ فِي الرِّبَا، «خَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى المَسْجِدِ فَقَرَأَهُنَّ عَلَى النَّاسِ، ثُمَّ حَرَّمَ تِجَارَةَ الخَمْرِ» [رواه البخاری: 459].
289- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: چون آیات متعلق به سودخواری در سورۀ (بقره) نازل گردید، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به مسجد آمدند و آن آیات را برای مردم تلاوت نمودند، و سپس تجارت شراب را حرام ساختند([81]).
51- باب: الأَسِيرِ أَوِ الغَرِيمِ يُرْبَطُ فِي المَسْجِدِ
باب [51]: بستن اسیر و یا قرضدار در مسجد
290- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أن النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الجِنِّ تَفَلَّتَ عَلَيَّ البَارِحَةَ - أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا - لِيَقْطَعَ عَلَيَّ الصَّلاَةَ، فَأَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَرْبِطَهُ إِلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي المَسْجِدِ حَتَّى تُصْبِحُوا وَتَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ، فَذَكَرْتُ قَوْلَ أَخِي سُلَيْمَانَ: رَبِّ هَبْ لِي مُلْكًا لاَ يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي» [رواه البخاری: 461].
290- از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «دیشب ناگهان جن خبیثی به طور ناگهان بر من ظاهر گردید – یا چیز دیگری به همین معنی گفتند – و میخواست نماز مرا قطع کند، [یعنی: مرا به وسوسه اندازد]، ولی خداوند مرا بر او پیروز ساخت، میخواستم او را به پایۀ از پایههای مسجد ببندم، تا آنکه صبح بیایید و همۀ شما آن را ببینید، ولی این گفتۀ برادرم سلیمان علیه السلام را به خاطر آوردم که گفته بود: پروردگارا! مرا بیامرز، و برایم سلطنتی عطا فرما که پس از من برای کسی سزاوار نباشد»([82]).
52- باب: الخَيْمَةِ فِي المَسْجِدِ لِلْمَرْضَى وَغَيْرِهِمْ
باب [52]: نصب خیمه برای مریضان و غیر مریضان در مسجد
291- عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْها قَالَتْ: أُصِيبَ سَعْدٌ يَوْمَ الخَنْدَقِ فِي الأَكْحَلِ، «فَضَرَبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَيْمَةً فِي المَسْجِدِ، لِيَعُودَهُ مِنْ قَرِيبٍ فَلَمْ يَرُعْهُمْ» وَفِي المَسْجِدِ خَيْمَةٌ مِنْ بَنِي غِفَارٍ، إِلَّا الدَّمُ يَسِيلُ إِلَيْهِمْ، فَقَالُوا: يَا أَهْلَ الخَيْمَةِ، مَا هَذَا الَّذِي يَأْتِينَا مِنْ قِبَلِكُمْ؟ فَإِذَا سَعْدٌ يَغْذُو جُرْحُهُ دَمًا، فَمَاتَ فِيهَا [رواه البخاری: 463].
291- از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: شاه رگ دست (سعد) رضی الله عنه در جنگ خندق مورد اصابت قرار گرفت، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در مسجد خیمۀ [برای او] برپا نمودند تا از نزدیک مراقب احوال او باشند، و خیمۀ هم از مردم (بنی غفار) در مسجد برپا بود، و جز خونی که [از دست سعد] براه افتاده بود، چیز دیگری سبب خوف و تشویش مردم (بنی غفار) نشده بود.
از کسانی که در خیمه بودند، پرسیدند: این خونی که از طرف شما به طرف ما میآید از چیست؟ و دیدند که این جراحت سعد است که خون از آن براه افتاده است، و همان بود که سعد از اثر آن زخم فوت نمود([83]).
53- باب: إِدْخَالِ البَعِيرِ فِي المَسْجِدِ لِلْعِلَّةِ
باب [53]: داخل کردن شتران در مسجد به جهت ضرورت
292- عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْها قَالَتْ: شَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنِّي أَشْتَكِي قَالَ: «طُوفِي مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ وَأَنْتِ رَاكِبَةٌ» فَطُفْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي إِلَى جَنْبِ البَيْتِ يَقْرَأُ بِالطُّورِ وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ [رواه البخاری: 464].
292- از ام سلمه رضی الله عنها روایت است که گفت: نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شکوه نموده و گفتم مریضم، [و نمیتوانم پیاده طواف کنم].
فرمودند: «همانطور سواره از پشت سر مردم طواف کن».
من [سواره] طواف کردم، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در کنار خانۀ [کعبه] سورۀ ﴿وَٱلطُّورِ ١ وَكِتَٰبٖ مَّسۡطُورٖ ٢﴾ را در نماز خود میخواندند([84]).
54- «باب»
293- عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «أَنَّ رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَا مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ، وَمَعَهُمَا مِثْلُ المِصْبَاحَيْنِ يُضِيئَانِ بَيْنَ أَيْدِيهِمَا، فَلَمَّا افْتَرَقَا صَارَ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ، مِنْهُمَا وَاحِدٌ حَتَّى أَتَى أَهْلَهُ» [رواه البخاری: 465].
293- از انس رضی الله عنه روایت است که گفت: دو نفر از اصحاب پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در شب تاریکی از نزد آن حضرت صل الله علیه و آله و سلم برآمدند، و به مانند اینکه با ایشان دو چراغ باشد، پیش رویشان را روشن میکرد، و هنگامی که از یکدیگر جدا شدند، با هرکدام از آنها یک چراغ همراه گردید، تا اینکه به خانوادههای خود رسیدند([85]).
55- باب: الخَوْخَةِ وَالمَمَرِّ فِي المَسْجِدِ
باب [55]: رخنه، و راهرو، در مسجد
294- عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: خَطَبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ خَيَّرَ عَبْدًا بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ فَاخْتَارَ مَا عِنْدَ اللَّهِ»، فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، فَقُلْتُ فِي نَفْسِي مَا يُبْكِي هَذَا الشَّيْخَ؟ إِنْ يَكُنِ اللَّهُ خَيَّرَ عَبْدًا بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ، فَاخْتَارَ مَا عِنْدَ اللَّهِ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هُوَ العَبْدَ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ أَعْلَمَنَا، قَالَ: «يَا أَبَا بَكْرٍ لاَ تَبْكِ، إِنَّ أَمَنَّ النَّاسِ عَلَيَّ فِي صُحْبَتِهِ وَمَالِهِ أَبُو بَكْرٍ، وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا مِنْ أُمَّتِي لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ، وَلَكِنْ أُخُوَّةُ الإِسْلاَمِ وَمَوَدَّتُهُ، لاَ يَبْقَيَنَّ فِي المَسْجِدِ بَابٌ إِلَّا سُدَّ، إِلَّا بَابُ أَبِي بَكْرٍ» [رواه البخاری:466].
294- از ابوسعید خدری رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خطبه دادند و فرمودند: «خداوند بندۀ را بین دنیا، و بین آنچه که در نزد او است مخیر ساخت، [آن بنده] آنچه را که در نزد خدا بود، اختیار نمود».
ابوبکر رضی الله عنه [از شنیدن این سخن] بگریه افتاد، با خود گفتم: این شیخ را چه چیزی به گریه انداخت؟ سخن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم این است که: خداوند بندۀ را بین دنیا و آخرت مخیر ساخته است، و آن بنده آنچه را که نزد خداوند میباشد، اختیار نموده است، [و از این چیز نباید گریه کرد]، [ولی بعد از آنکه ابوبکر رضی الله عنه برای ما توضیح داد، و دانستیم] که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم همان بندۀ هستند که آنچه را که در نزد خدا میباشد اختیار کردهاند، و ابوبکر رضی الله عنه از همه ما داناتر بود.
و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «ای ابوبکر! گریه مکن، و فداکارترین مردمان برایم در جان و مال خود، ابوبکر است، و اگر از امت خود برای خود خلیلی [یعنی: دوست خاصی] انتخاب میکردم، همانا ابوبکر را انتخاب مینمودم، ولی برادری و دوستی اسلامی او از دیگران بیشتر است، در هیچ خانۀ را در مسجد باز مگذارید، مگر در [خانۀ] ابوبکر را»([86]).
295- عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا – قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، عَاصِبًا رَأْسَهُ بِخِرْقَةٍ، فَقَعَدَ عَلَى المِنْبَرِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: «إِنَّهُ لَيْسَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَمَنَّ عَلَيَّ فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ مِنْ أَبِي بكْرِ بْنِ أَبِي قُحَافَةَ، وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنَ النَّاسِ خَلِيلًا لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلًا، وَلَكِنْ خُلَّةُ الإِسْلاَمِ أَفْضَلُ، سُدُّوا عَنِّي كُلَّ خَوْخَةٍ فِي هَذَا المَسْجِدِ، غَيْرَ خَوْخَةِ أَبِي بَكْرٍ» [رواه البخاری: 467].
295- از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در مرضی که از آن وفات نمودند، در حالی که سرخود را به دستمالی بسته بودند، از خانه برآمده و بر بالای منبر نشستند، بعد از حمد و ثنای خداوند فرمودند:
«در بین مردم هیچکس فداکارتر به جان و مال خود، برای من از ابوبکر ابن ابی قحافه نیست، و اگر کسی را از مردم برای خود خلیل([87]) انتخاب میکردم، همانا ابوبکر را انتخاب میکردم، ولی دوستی اسلامی از هر دوستی بهتر است، هر دریچۀ را که در مسجد به طرف من باز است ببندید، بجز از دریچۀ [خانۀ] ابوبکر را»([88]).
56- باب: الأَبْوَابِ وَالغَلَقِ لِلْكَعْبَةِ وَالمَسَاجِدِ
باب [56]: ساختن دروازه و قفل برای کعبه و مساجد
296- عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدِمَ مَكَّةَ فَدَعَا عُثْمَانَ بْنَ طَلْحَةَ فَفَتَحَ البَابَ فَدَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبِلاَلٌ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ، ثُمَّ أَغْلَقَ البَابَ، فَلَبِثَ فِيهِ سَاعَةً، ثُمَّ خَرَجُوا» قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَبَدَرْتُ فَسَأَلْتُ بِلاَلًا فَقَالَ: صَلَّى فِيهِ، فَقُلْتُ: فِي أَيٍّ؟ قَالَ: بَيْنَ الأُسْطُوَانَتَيْنِ، قَالَ: ابْنُ عُمَرَ: فَذَهَبَ عَلَيَّ أَنْ أَسْأَلَهُ كَمْ صَلَّى [رواه البخاری:468].
296- از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به مکه آمدند و (عثمان بن طلحه) را [که مسؤول کلید کعبه بود] طلب نمودند، [عثمان آمد] و در کعبه را گشود، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با بلال، و اسامه بن زید، و عثمان بن طلحه رضی الله عنهم داخل خانۀ کعبه شدند و در بسته شد، به اندازۀ یک ساعت آنجا ماندند، و سپس بیرون شدند.
ابن عمر رضی الله عنهما گفت: من مبادرت ورزیده و از بلال رضی الله عنه پرسیدم: [پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در داخل خانه چه کردند؟]
گفت: در داخل خانه نماز خواندند.
گفتم: در کدام جای خانه؟
گفت: بین دو ستون.
ابن عمر میگوید: از یادم رفت که بپرسم چند رکعت نماز خواندند؟([89]).
57- باب: الحِلَقِ وَالجُلُوسِ فِي المَسْجِدِ
باب [57]: حلقههای درس و نشستن در مسجد
297- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى المِنْبَرِ، مَا تَرَى فِي صَلاَةِ اللَّيْلِ، قَالَ: «مَثْنَى مَثْنَى، فَإِذَا خَشِيَ الصُّبْحَ صَلَّى وَاحِدَةً، فَأَوْتَرَتْ لَهُ مَا صَلَّى» وَإِنَّهُ كَانَ يَقُولُ: اجْعَلُوا آخِرَ صَلاَتِكُمْ باللَّيْلِ وِتْرًا، فَإِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِهِ [رواه البخاری: 472].
297- و از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: شخصی از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در حالی که بالای منبر بودند، پرسید: نماز شب را چگونه باید خواند؟
فرمودند: «دو رکعت، دو رکعت، و اگر کسی از طلوع صبح میترسید، یک رکعت بخواند، و آن یک رکعت، نمازهای دیگریاش را وتر میسازد».
و ابن عمر همیشه میگفت: آخرین نماز خود را به شب وتر بسازید، چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به این چیز امر فرمودهاند([90]).
58- باب: الِاسْتِلْقَاءِ فِي المَسْجِدِ
باب [58]: به پشت خوابیدن در مسجد
298- عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ زَيْدِ الأَنْصَارِيّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّهُ «رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُسْتَلْقِيًا فِي المَسْجِدِ، وَاضِعًا إِحْدَى رِجْلَيْهِ عَلَى الأُخْرَى» [رواه البخاری: 475].
298- از عبدالله بن زید انصاری رضی الله عنه ([91]) روایت است که او پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیده است که در مسجد به پشت خوابیده بودند، و در این حال یک پای خود را بر بالای پای دیگر خود گذاشته بودند([92]).
59- باب: الصَّلاَةِ فِي مَسْجِدِ السُّوقِ
باب [59]: نماز خواندن در مسجد بازار
299- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «صَلاَةُ الجَمِيعِ تَزِيدُ عَلَى صَلاَتِهِ فِي بَيْتِهِ، وَصَلاَتِهِ فِي سُوقِهِ، خَمْسًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً، فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الوضُوءَ، وَأَتَى المَسْجِدَ، لاَ يُرِيدُ إِلَّا الصَّلاَةَ، لَمْ يَخْطُ خَطْوَةً إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً، وَحَطَّ عَنْهُ خَطِيئَةً، حَتَّى يَدْخُلَ المَسْجِدَ، وَإِذَا دَخَلَ المَسْجِدَ، كَانَ فِي صَلاَةٍ مَا كَانَتْ تَحْبِسُهُ، وَتُصَلِّي - يَعْنِي عَلَيْهِ المَلاَئِكَةُ - مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ الَّذِي يُصَلِّي فِيهِ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ، مَا لَمْ يُحْدِثْ فِيهِ» [رواه البخاری: 477].
299- از ابوهریره رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند:
«نماز جماعت، از نماز [کسی که] در خانهاش و از نماز [کسی که] در بازارش [میخواند]، بیست و پنج درجه فضیلت دارد».
«پس اگر کسی از شما وضوء بسازد، و وضویش را به طور شایستۀ انجام دهد، و به مسجد بیاید، و غرض دیگری جز نماز خواندن نداشته باشد، هیچ قدمی را برنمیدارد مگر آنکه به سبب آن قدم، خداوند یک درجه مرتبهاش را بلند میکند، و یکی از لغزشهایش را میبخشد، تا اینکه به مسجد داخل شود».
«و چون به مسجد داخل شد، تا هنگامی که در جای نماز خواندن خود قرار دارد، و نماز مانع [خارج شدن او از مسجد] میگردد، در حالت نماز خواندن محسوب میشود، و ملائکه برای او دعا میکنند و میگویند: الهی! گناهانش را بیامرز، الهی! بر او رحمت کن، و این کار تا وقتی که بیوضوء نشود، ادامه مییابد»([93]).
60- باب: تَشْبِيكِ الأَصَابِعِ فِي المَسْجِدِ وَغَيْرِهِ
باب [60]: داخل کردن انگشتان در یکدیگر در مسجد و در غیر مسجد
300- عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ المُؤْمِنَ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» وَشَبَّكَ أَصَابِعَهُ [رواه البخاری: 481].
300- از ابوموسی رضی الله عنه ، از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «مسلمان با مسلمان دیگر مانند ساختمانی است که یک قسمت آن، قسمت دیگر آن را محکم نگه میدارد».
و در این وقت [برای تمثیل]، انگشتان خود را داخل یکدیگر کردند([94]).
301- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ – قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِحْدَى صَلاَتَيِ العَشِيِّ فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ سَلَّمَ، فَقَامَ إِلَى خَشَبَةٍ مَعْرُوضَةٍ فِي المَسْجِدِ، فَاتَّكَأَ عَلَيْهَا كَأَنَّهُ غَضْبَانُ، وَوَضَعَ يَدَهُ اليُمْنَى عَلَى اليُسْرَى، وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ، وَوَضَعَ خَدَّهُ الأَيْمَنَ عَلَى ظَهْرِ كَفِّهِ اليُسْرَى، وَخَرَجَتِ السَّرَعَانُ مِنْ أَبْوَابِ المَسْجِدِ، فَقَالُوا: قَصُرَتِ الصَّلاَةُ؟ وَفِي القَوْمِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، فَهَابَا أَنْ يُكَلِّمَاهُ، وَفِي القَوْمِ رَجُلٌ فِي يَدَيْهِ طُولٌ، يُقَالُ لَهُ: ذُو اليَدَيْنِ، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَسِيتَ أَمْ قَصُرَتِ الصَّلاَةُ؟ قَالَ: «لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تُقْصَرْ» فَقَالَ: «أَكَمَا يَقُولُ ذُو اليَدَيْنِ» فَقَالُوا: نَعَمْ، فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى مَا تَرَكَ، ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَكَبَّرَ، ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَكَبَّرَ، ثُمَّ سَلَّمَ [رواه البخاری: 482].
301- از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای ما یکی از دو نماز ظهر و عصر را، دو رکعت خوانده و سلام دادند([95]).
بعد از آن برخاسته و خود را به چوب بزرگی که در گوشۀ مسجد افتاده بود، به طوری که گویا در حال غضب هستند، تکیه دادند، و دست راست خود را بر بالای دست چپ گذاشتند، و میان انگشتان خود تشبیک نموده([96])، و رخسار راست خود را به پشت دست چپ خود نهادند، و مردمی که شتاب داشتند از درهای مسجد برآمدند و گفتند که: نماز کوتاه شده است.
و در بین مردم ابوبکر و عمر رضی الله عنهما وجود داشتند، و از اینکه با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم سخنی بزنند، ترسیدند.
و در بین اشخاصی که آنجا بودند، کسی بود که دستهایش دراز بود و برایش (ذوالیدین) میگفتند.
[آن شخص] گفت: یا رسول الله! فراموش کردید؟ یا نماز کوتاه شده است؟
فرمودند: «نه فراموش کردم، و نه نماز کوتاه شده است»، و [برای مردم] گفتند: «آیا قضیه همچنان است که ذو الیدین میگوید»؟
گفتند: بلی!
و همان بود که پیش شدند و آنچه را که ترک کرده بودند، کامل کردند، بعد از آن سلام دادند، و بعد از سلام دادن تکبیر گفتند، و مانند سجدۀ عادی و یا درازتر از آن، سجده نمودند، بعد از آن سرخود را بلند نموده و تکبیر گفتند، و باز تکبیر گفته و مثل اول و یا درازتر از آن، سجده نمودند، بعد از آن، سرخود را بالا نموده و تکبیر گفتند، و بعد از آن سلام دادند([97]).
61- باب: المَسَاجِدِ الَّتِي عَلَى طُرُقِ المَدِينَةِ، وَالمَوَاضِعِ الَّتِي صَلَّى فِيهَا النَّبِيُّ صل الله علیه و آله و سلم
باب [61]: مساجدی که در راه مدینه قرار دارد، و جاهایی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در آنها نماز خواندهاند
302- عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي فِي أَمَاكِنَ مِنَ الطَّرِيقِ ويقولُ: «أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي فِي تِلْكَ الأَمْكِنَةِ» [رواه البخاری: 483].
302- از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که: او در جاهایی معینی از راه، نماز میخواند، و میگفت که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیده است که در همین جاها نماز میخواندند.
303- وعَنْه رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ بِذِي الحُلَيْفَةِ حِينَ يَعْتَمِرُ، وَفِي حَجَّتِهِ حِينَ حَجَّ تَحْتَ سَمُرَةٍ فِي مَوْضِعِ المَسْجِدِ الَّذِي بِذِي الحُلَيْفَةِ، وَكَانَ إِذَا رَجَعَ مِنْ غَزْوٍ كَانَ فِي تِلْكَ الطَّرِيقِ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ هَبَطَ مِنْ بَطْنِ وَادٍ، فَإِذَا ظَهَرَ مِنْ بَطْنِ وَادٍ أَنَاخَ بِالْبَطْحَاءِ الَّتِي عَلَى شَفِيرِ الوَادِي الشَّرْقِيَّةِ، فَعَرَّسَ ثَمَّ حَتَّى يُصْبِحَ لَيْسَ عِنْدَ المَسْجِدِ الَّذِي بِحِجَارَةٍ وَلاَ عَلَى الأَكَمَةِ الَّتِي عَلَيْهَا المَسْجِدُ»، كَانَ ثَمَّ خَلِيجٌ يُصَلِّي عَبْدُ اللَّهِ عِنْدَهُ فِي بَطْنِهِ كُثُبٌ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَمَّ يُصَلِّي، فَدَحَا فِيهِ السَّيْلُ بِالْبَطْحَاءِ، حَتَّى دَفَنَ ذَلِكَ المَكَانَ، الَّذِي كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي فِيهِ [رواه البخاری: 484].
303- و از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در هنگام [نیت] عمره و حج، در منطقۀ (ذو الحلیفه)([98]) در زیر درخت خارداری، در همان جایی که مسجد (ذو الحلیفه) قرار دارد، توقف میکردند.
و وقتی که از کدام غزوۀ برمیگشتند، و از همان راه میآمدند، یا از حج و یا عمره برمیگشتند، در دامن دشت، استراحت میکردند.
و اگر راه ایشان از پشت دشت بود، در مسیل وادی که به جانب شرق، قرار داشت توقف مینمودند، و در همانجا تا صبح استراحت میکردند، نه در نزدیک مسجدی که از سنگ ساخته شده، و نه هم بر بالای بلندی که مسجد روی آن بنا یافته بود.
در آنجا وادی عمیقی بود که عبدالله بن عمر رضی الله عنهما در آنجا نماز میخواند، و در داخل آن [وادی عمیق]، تپههای ریگی، بود، که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روی آنها نماز خوانده بودند، و سیل آن تپهها را به داخل وادی آورده بود، و آن جایی را که عبدالله رضی الله عنه در آن نماز میخواند، مدفون ساخته بود([99]).
304- وحدَّث عبدُ الله: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى حَيْثُ المَسْجِدُ الصَّغِيرُ الَّذِي دُونَ المَسْجِدِ الَّذِي بِشَرَفِ الرَّوْحَاءِ، وَقَدْ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَعْلَمُ المَكَانَ الَّذِي كَانَ صَلَّى فِيهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: ثَمَّ عَنْ يَمِينِكَ حِينَ تَقُومُ فِي المَسْجِدِ تُصَلِّي، وَذَلِكَ المَسْجِدُ عَلَى حَافَةِ الطَّرِيقِ اليُمْنَى، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ المَسْجِدِ الأَكْبَرِ رَمْيَةٌ بِحَجَرٍ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ» [رواه البخاری: 485].
304- و عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت میکند که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در جایی که مسجد کوچک قرار دارد، نماز خواندند، و موقعیت این مسجد کوچک در پایان آن مسجدی است که در کنار (روحاء)([100]) قرار دارد.
و عبدالله رضی الله عنه آن جایی را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در آن نماز خوانده بودند، به خوبی میدانست، و اینطور نشانی میداد که: آنجا هنگامی که در مسجد نماز میخوانی، به طرف راست تو واقع میشود، و آن مسجد در کنار راه به طرف راست شخصی که به طرف مکه میرود قرار میگیرد، بین آن مسجد و مسجد کلان، به اندازه یک سنگانداز، یا چیزی کم و بیش، فاصله است([101]).
305- وَكَانَ عبدُ اللهِ يُصَلِّي إِلَى العِرْقِ الَّذِي عِنْدَ مُنْصَرَفِ الرَّوْحَاءِ، وَذَلِكَ العِرْقُ انْتِهَاءُ طَرَفِهِ عَلَى حَافَةِ الطَّرِيقِ دُونَ المَسْجِدِ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ المُنْصَرَفِ، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ وَقَدِ ابْتُنِيَ ثَمَّ مَسْجِدٌ، فَلَمْ يَكُنْ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي فِي ذَلِكَ المَسْجِدِ، كَانَ يَتْرُكُهُ عَنْ يَسَارِهِ وَوَرَاءَهُ، وَيُصَلِّي أَمَامَهُ إِلَى العِرْقِ نَفْسِهِ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَرُوحُ مِنَ الرَّوْحَاءِ فَلاَ يُصَلِّي الظُّهْرَ حَتَّى يَأْتِيَ ذَلِكَ المَكَانَ، فَيُصَلِّي فِيهِ الظُّهْرَ، وَإِذَا أَقْبَلَ مِنْ مَكَّةَ، فَإِنْ مَرَّ بِهِ قَبْلَ الصُّبْحِ بِسَاعَةٍ أَوْ مِنْ آخِرِ السَّحَرِ عَرَّسَ حَتَّى يُصَلِّيَ بِهَا الصُّبْحَ [رواه البخاری: 486].
305- و عبدالله رضی الله عنه در وادی که به آخرین قسمت (روحاء) قرار دارد، نماز میخواند، و این وادی آخرین قسمت آنجا به کنار راه، و در پایان مسجدی است که بین آن، و بین آخرین قسمت آن منطقه قرار دارد، و در آنجا مسجدی بنا یافته است، و عبدالله رضی الله عنه در آن مسجد نماز نمیخواند، بلکه آن مسجد را به طرف چپ و پشت سر خود قرار میداد، و پیش روی وادی نماز میخواند.
و هروقت که عبدالله از منطقۀ (روحاء) بیرون میشد، نماز پیشین را تا به همانجا نمیرسید نمیخواند، و نماز پیشین را فقط در همانجا اداء میکرد، و هنگامی که از مکه میآمد، اگر ساعتی پیش از صبح، و یا سحرگاه در آنجا میرسید، همانجا توقف میکرد، تا اینکه نماز صبح را در همانجا اداء نماید.
306- وحدَّث عبدُ اللهِ: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ تَحْتَ سَرْحَةٍ ضَخْمَةٍ دُونَ الرُّوَيْثَةِ، عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ، وَوِجَاهَ الطَّرِيقِ فِي مَكَانٍ بَطْحٍ سَهْلٍ، حَتَّى يُفْضِيَ مِنْ أَكَمَةٍ دُوَيْنَ بَرِيدِ الرُّوَيْثَةِ بِمِيلَيْنِ، وَقَدِ انْكَسَرَ أَعْلاَهَا، فَانْثَنَى فِي جَوْفِهَا وَهِيَ قَائِمَةٌ عَلَى سَاقٍ، وَفِي سَاقِهَا كُثُبٌ كَثِيرَةٌ» [رواه البخاری: 487].
306- و عبدالله رضی الله عنه روایت میکند که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در زیر درخت بزرگی که در پایان قریۀ (رویثه)([102]) قرار داشت، نماز میخواندند، و این درخت در طرف راست و پیش روی راه، در مکان وسیع و همواری در دامن تپه که در دو میلی قریه (رویثه) بود، موقعیت داشت.
قسمت بالائی آن درخت شکسته شده بود، و به طرف داخل آن تمایل نموده و سرازیر شده بود، و با آنهم آن درخت به یک ساق ایستاده بود، و در پای آن درخت، برآمدگیهای ریگی فراوانی بود.
307- وَحدَّث عبدُ الله: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى فِي طَرَفِ تَلْعَةٍ مِنْ وَرَاءِ العَرْجِ، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى هَضْبَةٍ عِنْدَ ذَلِكَ المَسْجِدِ قَبْرَانِ أَوْ ثَلاَثَةٌ، عَلَى القُبُورِ رَضَمٌ مِنْ حِجَارَةٍ، عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ عِنْدَ سَلَمَاتِ الطَّرِيقِ بَيْنَ أُولَئِكَ السَّلَمَاتِ» كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَرُوحُ مِنَ العَرْجِ، بَعْدَ أَنْ تَمِيلَ الشَّمْسُ بِالهَاجِرَةِ، فَيُصَلِّي الظُّهْرَ فِي ذَلِكَ المَسْجِدِ [رواه البخاری: 488].
307- و عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت میکند که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در سراشیبی قریۀ (عَرْج)([103]) در ناحیۀ که شخص به طرف پشته بالا میشود، نماز خواندند.
در نزدیک آن مسجد، دو و یا سه قبر است، بالای آن قبرها سنگهای کلانی قرار داشت، و به طرف راست راه، در قسمتی که راههای فرعی و باریک، از آن راه اصلی جدا میشود، این قبرها واقع گردیده است.
عبدالله رضی الله عنه از قریۀ (عرج) در شدت گرمی روز بعد از استواء آفتاب بیرون میشد، و در بیرون شدن خود، راههای باریک و فرعی را انتخاب میکرد، و نماز پیشین را در همان مسجد اداء مینمود.
308- قال عبدُ اللهِ: و نزل رسولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ سَرَحَاتٍ عَنْ يَسَارِ الطَّرِيقِ فِي مَسِيلٍ دُونَ هَرْشَى، ذَلِكَ المَسِيلُ لاَصِقٌ بِكُرَاعِ هَرْشَى، بَيْنَهُ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ قَرِيبٌ مِنْ غَلْوَةٍ» وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ «يُصَلِّي إِلَى سَرْحَةٍ هِيَ أَقْرَبُ السَّرَحَاتِ إِلَى الطَّرِيقِ، وَهِيَ أَطْوَلُهُنَّ» [رواه البخاری: 489].
308- و عبدالله رضی الله عنه میگوید: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در زیر درختان بزرگی که به طرف چپ راه در سراشیبی قریۀ (هرشی)([104]) میباشد، استراحت نمودند، و این سراشیبی در کنار قریه (هرشی) قرار دارد.
بین این منطقه و راه اصلی، حدود یک تیرانداز فاصله است، و عبدالله رضی الله عنه نزد درختی که نزدیکترین درختان به راه، و بلندترین آنها بود، نماز میخواند.
309- وَيقولُ: «إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ فِي المَسِيلِ الَّذِي فِي أَدْنَى مَرِّ الظَّهْرَانِ، قِبَلَ المَدِينَةِ حِينَ يَهْبِطُ مِنَ الصَّفْرَاوَاتِ يَنْزِلُ فِي بَطْنِ ذَلِكَ المَسِيلِ عَنْ يَسَارِ الطَّرِيقِ، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ، لَيْسَ بَيْنَ مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ إِلَّا رَمْيَةٌ بِحَجَرٍ» [رواه البخاری: 490].
309- و عبدالله رضی الله عنه میگفت که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در رود خانه که در آخرین قسمت دشت (مر الظهران) در قسمتی که به طرف مدینه واقع است، منزل میگزیدند.
و هنگامی که از منطقۀ (صفراوات) پایین میشدند، در پایان این رود خانه به طرف چپ راهی که به طرف مکه میرود، منزل میگزیدند، بین جایی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم منزل میگزیدند، و بین راه اصلی، فاصلۀ یک سنگانداز دست، بیشتر نبود.
310- قَالَ: «وكانَ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ بِذِي طُوًى، وَيَبِيتُ حَتَّى يُصْبِحَ، يُصَلِّي الصُّبْحَ حِينَ يَقْدَمُ مَكَّةَ، وَمُصَلَّى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَلِكَ عَلَى أَكَمَةٍ غَلِيظَةٍ، لَيْسَ فِي المَسْجِدِ الَّذِي بُنِيَ ثَمَّ، وَلَكِنْ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَكَمَةٍ غَلِيظَةٍ» [رواه البخاری: 491].
310- و عبدالله رضی الله عنه گفت که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم هنگامی که به منطقه (ذی طوی) [جایی است نزدیک مکۀ مکرمه] میرسیدند، در آنجا منزل کرده و شب را میخوابیدند، چون صبح میشد، هنگام آمدن به مکه، نماز صبح را اداء میکردند.
و جایی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در آنجا نماز خواندند، عبارت از تپۀ ریگی بسیار سختی است، و مسجدی که در آنجا بنا یافته است، در آن موضعی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز خواندهاند نیست، بلکه در پایان آن موضع، روی تپۀ ریگی سخت دیگری است.
311- وَأَنَّ عَبْدَ اللَّه يحدِّثُ: «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَقْبَلَ فُرْضَتَيِ الجَبَلِ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجَبَلِ الطَّوِيلِ، نَحْوَ الكَعْبَةِ، فَجَعَلَ المَسْجِدَ الَّذِي بُنِيَ ثَمَّ يَسَارَ المَسْجِدِ، بِطَرَفِ الأَكَمَةِ، وَمُصَلَّى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْفَلَ مِنْهُ عَلَى الأَكَمَةِ السَّوْدَاءِ، تَدَعُ مِنَ الأَكَمَةِ عَشَرَةَ أَذْرُعٍ أَوْ نَحْوَهَا، ثُمَّ تُصَلِّي مُسْتَقْبِلَ الفُرْضَتَيْنِ مِنَ الجَبَلِ الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَ الكَعْبَةِ» [رواه البخاری: 492].
311- و عبدالله رضی الله عنه روایت میکند که: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در دهانه کوهی که بین آن کوه، و کوه دراز قرار دارد، روی به قبله ایستادند، مسجدی را که در آنجا بنا یافته است، به طرف چپ مسجد، به طرف تپۀ سنگی قرار دادند.
و جایی را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز خواندند، پایانتر از آن مسجد بالای تپۀ سیاهی است، [و اگر میخواهی آنجا نماز بخوانی] از آن تپه حدود ده ذرع بگذر، و روی خود را به طرف دهانه کوهی بکن که بین تو و بین کعبه قرار میگیرد، و بعد از آن نماز بخوان.
كتاب أبواب سترة المُصَلِّي
[1]- (إسراء): عبارت از رفتن به شب است، و مراد از (أسراء) در اینجا رفتن نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم از مکه به بیت المقدس است، و معراج هم از همین جا صورت گرفت، و اینکه إسراء و معراج در حالت بیداری بوده است و یا در حالت خواب، و آیا اینکه این دو چیز در یک شب واقع شده است و یا در دو شب، نظرهای مختلفی وجود دارد، ولی نظر جمهور علماء این است که (إسراء) و (معراج) هردو به بیداری، و به جسم و روح بوده است، (إسراء) که رفتن از مکۀ مکرمه تا بیت المقدس باشد، به نص قرآن کریم ثابت گردیده است، ولی ثبوت (معراج) به احادیث صحیح نبوی است.
معراج پیش از هجرت نبوی تقریبا به یک سال، و یا یک سال و چند ماه واقع شده است، و اینکه در کدام ماه و در چه تاریخی صورت گرفته است، آراء متعددی وجود دارد، بعضی وقوع آن را در ماه ذی القعده، و بعضی در ماه ربیع الأول، وعدۀ هم در بیست و هفتم ماه رجب میدانند، و همین نظر اخیر مورد تایید حافظ عبدالغنی مقدسی است.
[2]- مراد از ایمان کمال یقین و تصدیق است، و مراد از حکمت: علمی است که مشتمل بر معرفت خدا با بصیرت کامل، و تهذیب نفس، و تحقیق حق است، تا به آن عمل گردیده و از آنچه که منافی آن است، خودداری به عمل آید.
[3]- (شق صدر) که همان گشودن سینه باشد، نسبت به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دو و یا سه بار صورت گرفت، بار اول – طوری که در حدیث نبوی آمده است – جهت بیرون کردن چیزی بود که شیطان از آن طریق بر انسان نفوذ میکند، و بار دوم به جهت آمادگی برای چیزهای بود که در معراج رخ میداد، زیرا حالات آن مقام غیر از حالاتی است که در روی زمین حکمفرما است، و در مسند طیالسی و مسند حارثی از حدیث عائشه رضی الله عنها آمده است که: در غار حراء نیز شق صدر صورت گرفته است، و این در وقت وحیآوردن جبرئیل بر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود.
[4]- این عبارت دلالت بر این دارد که معراج چندین مرتبه صورت گرفته است، زیرا در اینجا ذکری از إسراء تا به بیت المقدس وجود ندارد، و امام ابن حجر بر این نظر است که عدم ذکر اسراء تا به بیت المقدس از اختصار راوی است، و حدیث معراج به روایات مختلفی روایت شده است، و در بعضی از این روایات چیزهای آمده است، که در بعض روایات دیگر نیامده است.
[5]- مراد از این اشخاصی که به طرف راست و چپ آدم علیه السلام قرار داشتند، ارواح اولادش بود، به طرف راستش ارواح اولاد مؤمنش، و به طرف چپش ارواح اولاد کافرش، و شاید کسی بگوید که ارواح کفار در دوزخ و به آسمان بالا نمیشوند، پس ارواح آنها چگونه در آسمان به طرف چپ آدم قرار داشتند، امام ابن حجر رحمه الله از این سؤال چندین جواب داده است، و جواب قویتر و راجحتر در نزدش این است که: مراد از این ارواح، ارواحی است که هنوز به اجساد داخل نشدهاند، زیرا خلق ارواح پیش از خلق اجساد است، ولی دلیلی بر اینکه مراد تنها ارواحی است که به اجساد داخل نشدهاند، میباشد، ذکر نکرده است.
ولی اگر بگوئیم که مراد همه ارواح بنی آدم است، چه آن ارواحی که به اجساد داخل شدهاند، و چه آنهایی که به اجساد داخل نشدهاند، اشکالی به وجود نمیآید، زیرا چه مانعی دارد، که ارواح اصلی در بهشت و دوزخ قرار داشته باشند، و خداوند به قدرت کاملۀ خود سایه و یا نسخۀ را از آن ارواح به راست و چپ آدم علیه السلام قرار داده باشد، و انسان وقتی که صورت فرزند خود را به حالت نیک و خوبی میبیند، خوشحال میشود، و وقتی که به حالت بد و ناگواری میبیند، متاثر میگردد، و در صورتی که به علم امروزی چنین کارهای برای بشر امکان پذیر است، اینکه خالق بشر که قادر مطلق، و «يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ» است اگر به نوعی از انواع حضرت آدم علیه السلام را – بدون آنکه اصل ارواح آنها را حاضر کرده باشد، - از حال نسلهای گذشته و آیندهاش با خبر سازد چه منافاتی دارد؟ و آنچه که نفی آن از بالا شدن ارواح کفار به آسمان آمده است، ارواح حقیقی آنها است، نه سایه و نسخۀ آنها، والله تعالی أعلم.
[6]- در اینجا چند نکته قابل تذکر است:
1) طوری که از ظاهر حدیث برمیآید، نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم پنج بار به پروردگارش مراجعه کردند، و در هرباری ده نماز تخفیف داده میشد، ولی امام ابن حجر رحمه الله میگوید: به اساس تحقیقی که من انجام دادم، تخفیف نماز در هرباری پنج نماز بود، که به این اساس پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نه بار جهت طلب تخفیف نزد پروردگار خود رفتند.
2) در مرتبۀ اخیر که موسی علیه السلام از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خواست که نزد پروردگارش رفته و طلب تخفیف نماید، و ایشان فرمودند که حیاء میکنم، سببش این بود که چون در هرباری که مراجعه میکردند، پنج نماز تخیف مییافت، اگر این بار طلب تخیف میکردند، معنایش این بود که طلب از بین رفتن نماز را میکنند، از این سبب حیاء کردند.
3) در فتح الباری آمده است: اینکه موسی علیه السلام خواست که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به طور مکرر نزد پروردگار خود برود، سببش این بود که وی از پروردگارش خواسته بود که نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم به این مقام رسیده و به این شرف مشرف شدهاند، لذا خواست تا شاید آنچه را که نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم دیده است ببیند، چنانچه در مثل میگویند: شاید او را ببینم، و اگر او را نبینم شاید کسی که او را دیده است، بتوانم ببینم.
و التبه این یک احتمال است، و دلیلی از نص منقول و یا از اجتهاد مقبول برای آن وجود ندارد، و آنچه که از ظاهر و سیاق حدیث دانسته میشود این است که موسی علیه السلام از روی محبت و دوستی که به برادر خود محمد صل الله علیه و آله و سلم و به امت ایشان داشت، خواست تا سبب آن شود که عباداتی را که تحمل ادای آن را ندارند، از ایشان تخفیف بدهد، و همین طور هم کرد، فجزاه الله عما نوی وعما فعل خیر الجزاء.
[7]- و در روایت دیگری: گنبدهای بود از مروارید، و یا کوههایی بود از مروارید.
[8]- بنابر ظاهر این حدیث کوتاه خواندن نماز سفر حتمی است، زیرا فرض آن همان (دو رکعت) است، و این مؤید مذهب احناف است، و در مذاهب دیگر، دو رکعت خواندن چهار رکعتی در سفر استحبابی است، به این معنی که شخص مسافر بهتر است تا چهار رکعتی را دو رکعتی بخواند، و اگر چهار رکعت خواند، باکی نداشته و نمازش به طور کامل اداء میگردد.
[9]- وی عمر بن عبد الأسد مخزومی است، و فرزند ام المؤمنین ام سلمه از شوهر قبلیاش میباشد، در سال دوم در حبشه متولد گردید، و در آغوش نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم پرورش یافت، و در سال هشتاد و سه در مدینۀ منوره وفات نمود، امام بخاری رحمه الله از وی تنها دو حدیث روایت کرده است، فتح المبدی (1/314).
[10]- یعنی: طرف راست جامه را بر شانۀ چپ، و طرف چپ آن را بر شانۀ راست خود انداخته بودند.
[11]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نماز ضحی هشت رکعت است.
2) زن هم مانند مرد میتواند برای کافر – چه یک نفر باشد و چه بیشتر از آن – امان بدهد.
3) ذمی و اسیر، و تاجری که از غیر مسلمانان در سرزمین اسلامی بود و باش دارد، حق امان دادن برای غیر مسلمان دیگری را ندارد.
4) امان دادن طفل اگر هوشیار و با فهم باشد، جواز دارد، ورنه در حکم دیوانه است، و امان دادنش جواز ندارد، و بعضی از علماء میگویند: اگر طفل در جنگ اشتراک کرده بود، امان دادنش جواز دارد، و اگر در جنگ اشتراک نکرده بود، امان دادنش جواز ندارد، ولی چون این مسئله متعلق به مصلحت مسلمانان است، خلیفۀ مسلمانان حق دارد که با در نظر داشت مصلحت مسلمانان، امان دادن طفل را معتبر شمرده و یا لغو بداند.
[12]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) بعد از اینکه آن شخص از حکم نماز خواندن در یک جامه پرسان کرد، نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم جوابش را به طور فحوی دادند، یعنی: به جوابش گویا اینطور گفتند که: چون میدانید که ستر عورت فرض، و نماز لازم است، و اینطور نیست که همۀتان دو جامه داشته باشید، پس چرا ندانستی که نماز خواندن در یک جامه جواز دارد؟ در حالی که با یک جامه هم ستر عورت میشود، و هم در عین حال نماز اداء میگردد.
2) نماز خواندن در یک جامه – در صورتی که عورت شخص را به طور کامل بپوشاند – روا است، ولو آنکه جامۀ دیگری میسر گردد.
3) صحابه رضی الله عنهم به طور عموم به فقر وفاقه زندگی میکردند.
4) باید جهت دانستن حکم شرعی از اهل علم فتوی خواست.
[13]- یعنی: طرف راست جامه را بر شانۀ چپ، و طرف چپ جامه را بر شانۀ راست خود بیندازد، و از این حدیث و از حدیث پیش از آن اینطور دانسته میشود که: اگر شخصی تنها یک جامه داشت، و میخواست که با آن نماز بخواند، اینطور نکند که به آن یک جامه تنها لنگ ببندد، بلکه باید یک طرف آن را به شانههای خود نیز بیندازد، تا قسمت بالائی بدنش نیز تا اندازه پوشانده شود، و البته این در صورتی است که جامه نسبتا کلان بوده و در آن چنین امکانی وجود داشته باشد، و اگر جامه خورد بود به طوری که اگر از آن چیزی را به شانههایش میانداخت، عورتش نمایان میشد، جامه را لنگ بزند، و از انداختن بر بالای شانههای خود خودداری نماید، و حدیث آتی این امر را به طور واضح بیان میدارد.
[14]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از آن جهت جامه پیچیدن جابر رضی الله عنه را نپسندیدند که جامۀ وی تنگ و کوچک بود، و آن را به خود پیچیده بود، وقتی که کمرش را خم میکرد، عورتش نمایان میشد، از این جهت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش آموختند که اگر جامه تنگ بود، به خود نپیچان بلکه به کمر خود ببند که عورتت پوشیده شود، و در هیچ حالی نمایان نگردد.
2) افراد رعیت غرض برآوردن حاجت خود میتوانند در شب نزد ولی امر آمده و حاجت خود را مطرح نمایند، و ولی امر هم باید، تا جای که برایش مقدور است، حاجت آنها را برآورده سازد.
[15]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) از این جهت برای زنها گفته میشد که: (تا وقتی که مردها کاملا نمینشینند، سرهای خود را بالا نکنید)، که اگر پیش از نشستن کامل مردها، زنها سرخود را بالا میکردند، احتمال داشت که چشم آنها بر عورت مردها بیفتد.
2) اگر کسی جامۀ داشت که فقط قسمتی از جسم وی را میپوشانید، باید قسمت بالائی بدن خود را از گردن تا زانو بپوشاند، نه قسمت پایانی آن را که از بسته و با ناف به بجلک پا باشد، ولی در هرصورت باید مهم در نزدش پوشاندن عورت باشد.
[16]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مراد از ظرفی که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از مغیره رضی الله عنه خواستند تا آن را با خود بگیرد، ظرفی بود که از آن وضوء میساختند.
2) نمازخواندن با جامه و لباسی که غیر مسلمانان ساخته باشند جواز دارد، مگر آنکه نجس بودن آن به طور یقین ثابت شود، زیرا در این وقت سرزمین شام تحت تسلط غیر مسلمانان بود، و جامۀ را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پوشیده بودند ساختۀ دست آنها بود، و اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آن جامه را پیش از پوشیدن شسته باشند، ثابت نشده است، و اصل عدم شستن است، پس به همان حکم خود باقی میماند.
3) طوری که قبلا هم گفتیم، روا است که شخص در وضوء ساختن خود از شخص دیگری کمک بگیرد، یعنی: از کسی بخواهد که برایش آب بریزد، و او وضوء بسازد، و با قیاس به این میتوان گفت که در این عصر و زمان روا است که آب از ظرفی بریزد، و انسان به آن وضوء بسازد.
[17]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) بنای کعبۀ مشرفه پانزده سال پیش از بعثت نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم بود، و ایشان در این وقت تقریبا بیست و پنج ساله بودند.
2) اینکه عباس برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پیشنهاد کرد که لنگ خود را باز کنند، و بر روی شانههای خود قرار دهند به این سبب بود تا از فشار سنگها که بر شانههای خود حمل میکردند کاسته شود، و در عین حال برای عربها در دورۀ جاهلیت، برهنه شدن عیب نبود، چنانچه زنها اگر جامۀ پاکی برایشان میسر نمیشد، به خانه کعبه برهنه طواف میکردند، ولی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از حیا و شرم زیادی که داشتند از این عمل جاهلیت، خودداری مینمودند، و به اشخاص عریان نظر نمیکردند، و در احادیث دیگری آمده است که شدت حیای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به حدی بود که از دختر باکره در چادریاش بیشتر حیا داشتند، و از عائشه رضی الله عنها روایت شده است که گفت: نه من عورت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیدم و نه ایشان عورت مرا.
3) پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از دورۀ طفولیت از عادات و اخلاق بد جاهلیت دور و گریزان، و از رذایل و معایب، پیش از نبوت و بعد از نبوت پاک و منزه بودند.
4) نباید شخص خود را عریان نماید، تا آنکه مردم عورتش را ببینند.
5) از ابوامامه رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «اگر برایم ممکن میبود که عورت خود را از خودم بپوشانم، از خودم میپوشاندم»،
6) از علی رضی الله عنه روایت است که گفت: (کسی که عورت خود را نمایان میسازد، ملائکه از وی روگردان میشوند)، و از ابوموسی اشعری رضی الله عنه روایت است که گفت: (من در خانۀ تاریکی غسل میکنم، و از شرم پروردگارم قد خود را راست نمیکنم).
7) در توضیح آمده است: در صورتی که پوشاندن عورت در حال تنهائی نیز ضرور است، آیا برای شخص روا است که بدون لنگ در آب غسل نماید؟ در این مسئله دو نظر وجود دارد، نظر اول آنکه: بدون لنگ غسل کردن روا نیست، نظر دوم آنکه: روا است، زیرا آب عورت را میپوشاند، و به جای لنگ ایستاده میشود.
[18]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
در زمان پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم جامههای اکثر مردم دوخته شده نبود، بلکه جامۀ بود که مانند (پتو) آن را به اطراف جسم خود میپیچیدند، بعضی از مردم یک جامه داشتند که از قسمت بالانی جسم خود تا زانو را به آن میپوشاندند، و بعضی دو جامه داشتند، که یکی را به کمر خود میبستند، و دیگری را به شانههای خود میپیچیدند، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای آنها گفتند که نباید جامه را طوری به جسم خود به پیچند که نتوانند دستهای خود را جهت انجام دادن کاری آزادانه حرکت دهند.
2) صورت دیگر که از آن منع کردند نشستنی بود که روی سرین خود مینشستند و دستهای خود را به ساقهای پای خود میگرفتند، و یا آنکه یک پای خود را روی پای دیگر خود میانداختند، و در این حالت چون احتمال زیادی وجود داشت که عورت شخص نمایان گردد، لذا امر نمودند که اگر کسی به این حال مینشیند، چیزی از جامعۀ خود را روی عورت خود قرار دهد، ورنه از تشستن به این طریق خودداری نماید.
[19]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
در این حدیث نبوی شریف پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از دو نوع خرید و فروش منع نمودند: یکی لماس، و دیگری نباذ:
1) (لماس): عبارت از آن بود که شخص به مجرد دستزدن به چیز مورد نظر، باید حتما آن را میخرید، و (نباذ) عبارت از آن بود که فروشنده مال را، و خریدار پول را به طرف جانب مقابل میانداخت، و بیع لازم میگردید، و برای هیچکدام اختیار رد آن نبود.
2) نشستنی که عورت از آن ظاهر میگردد و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از آن نهی کردهاند به این طریق است که شخص بر بالای سرین خود نشسته و یک پای خود را بر بالای پای دیگر خود بیندازد، به طور خلاصه: پوشیدن هر لباسی، و نشستن به هر طریقی که سبب نمایان شدن عورت گردد، روا نیست.
[20]- در سال نهم هجری که سال پیش از (حجة الوداع) باشد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ابوبکر رضی الله عنه را امیر حج مقرر نمودند.
[21]- از مسائل و احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) بعد از آنکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ابوبکر صدیق رضی الله عنه را در سال نهم هجری امیر حج مقرر نمودند، ابتدای سورۀ (براءت) که متضمن براءت از مشرکین است، نازل گردید، کسانی برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گفتند که: این سوره را بفرستید که ابوبکر رضی الله عنه برای مردم در حج بخواند، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: نه خیر، نباید کسی جز از اهل بیت من این کار را انجام دهد، و همان بود که علی رضی الله عنه را طلبیدند، و برایش گفتند: در روز عید قربان وقتی که مردم در (منی) جمع میشوند، ابتدای سورۀ براءت را برای آنها بخوان، علی رضی الله عنه بر شتر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که به نام (عضباء) یاد میشد، سوار شد و راه سفر را در پیش گرفت، در منطقۀ (ذو الحلیفه) که تقریبا در ده کیلو متری مدینۀ منوره واقع است، به ابوبکر رضی الله عنه رسید، ابوبکر رضی الله عنه از وی پرسید: مگر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم تو را امیر حج مقرر نمودهاند؟ گفت: نه، بلکه مرا فرستادهاند تا اول سورۀ (براءت) را برای مشرکین بخوانم، ابوبکر رضی الله عنه از وی پرسید: به صفت امیر و یا به صفت مامور؟ گفت به صفت مامور.
2) اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم علی رضی الله عنه را به این کار انتخاب نمودند سببش آن بود که سورۀ (براءت) متضمن نقض عهدی بود که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با مشرکین بسته بودند، و عادت عربها آن بود که عهد را یا باید خود شخصی که عهد بسته است نقض نماید، و یا یکی از افراد خانوادهاش.
3) از جملۀ قوانینی که عربها در جاهلیت وضع کرده بودند یکی آن بود که اگر کسی به طواف خانۀ معظمه میآید، باید با لباس نو طواف نماید، و اگر لباس نوی در اختیار ندارد، باید برهنه طواف نماید، و زنها از این کار مستثنی نبودند، و یکی از زنهای که برهنه طواف میکرد، شعری سرود و در آن گفت که: (امروز روزی است که همۀ آن و یا چیزی از آن نمایان خواهد شد)، و در پهلوی اعلان براءت از مشرکین – بناء به امر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم – علی و ابوهریره رضی الله عنهما این را هم اعلان کردند که: نباید بعد از این کسی برهنه به خانۀ کعبه طواف نماید.
[22]- عبارتی که از آن در حدیث نبوی شریف به (بعد از آن لنگ از روی ران پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دور گردید) تعبیر شده است، کلمه (حسر) است، و احتمال دارد که این کلمه به صیغه مجهول باشد، چنانچه احتمال دارد که به صیغه معلوم باشد، و البته معنی فرق میکند.
اگر به صیغۀ مجهول باشد، معنایش آن میشود که ازار از روی ران پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بدون اختیارشان دور گردید، و اگر به صیغۀ معلوم باشد، معنایش این میشود که خود پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ازار را از روی ران خود دور نمودند، ولی در هردو صورت دلالت بر این ندارد که ران عورت نیست، زیرا در صورت اول برهنه شدن ران بدون اختیار نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم بود، و در صورت دوم: یعنی در صورتی که خود نبی کریم ازار را از روی ران خود دور کرده باشند، این عملشان روی ضرورت بود، و ضرورت در اینجا آماده شدن جهت بهتر راندن مرکب بود، پس در حالت عادی، (ران) – طوری که در احادیث دیگری آمده است – بر عورت بودن خود باقی میماند.
[23]- لفظ (عنوة) که در حدیث آمده است، از الفاظ اضداد است، که به معنی جنگ و صلح هردو استعمال میشود، و از همین سبب است که علماء، در مورد اینکه خیبر به جنگ فتح شده است یا به صلح، اختلاف نظر دارند، و گرچه استعمال آن به معنی زور شهرت بیشتری دارد، ولی در ترجمه هردو معنی مراعات گردیده است.
[24]- وی صفیه بنت حیی بن أخطب از اولاد هارون علیه السلام است، شوهرش کنانه ابن ابی الحقیق بود که در روز خیبر به قتل رسید، خود صفیه رضی الله عنها در خلافت علی رضی الله عنه وفات یافت، و در جنة البقیع دفن گردید.
[25]- و اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای دحیه اجازه دادند که پیش از تقسیم غنیمت برای خود کنیزی انتخاب نماید، سببش این بود که: ایشان حق داشتند که از مال غنیمت چیزی را انتخاب نموده و برای هرکس که بخواهند، بخشش بدهند، و یا سبشش این بود که از اصل غنیمت برایش نافله دادند، و یا آن را از خمس غنیمت حساب کردند، و تصرف در خمس غنیمت متعلق به ایشان بود، و یا به سبب این بود که بعد از تقسیم این کنیز را از حصۀ غنیمت وی کم کنند، و با وجود همۀ این احتمالات اشکالی در اختیار دادن به وی در انتخاب کنیزی برایش باقی نمیماند.
اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم صفیه را از وی پس گرفتند، سببش این بود که برایش اجازۀ انتخاب کنیز عادی را داده بودند، نه کنیزی را که از همگان بهتر باشد، و برای آنکه در این کار از دیگران برتری نداشته باشد، آن کنیز را از وی پس گرفتند.
[26]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
گرچه توضیحات لازم در این حدیث نبوی شریف در جای خودش صورت گرفته است، ولی با آنهم احکام دیگری نیز میتواند از این حدیث استخراج و استنباط گردد، از آن جمله اینکه:
1) اگر مرکوب قوی باشد، و تحمل داشته باشد، روا است که دو نفری بر آن سوار شد.
2) در جهاد در وقت مقابله با دشمن ذکر خدا مستحب است، و بهتر است آنکه به گفتن سه بار (الله أکبر) باشد.
3) دواندن اسپ در جای مناسبش روا است.
4) اگر کسی کنیزی داشته باشد، مستحب است که آن را آزاد ساخته و با وی ازدواج نماید.
5) اگر کسی کنیزش را آزاد کرد، آیا این کنیز بعد از آزاد شدن مجبور است که با شخصی که او را آزاد کرده است، ازدواج نماید؟ و آیا روا است که این شخص آزاد کردن کنیز را برایش مهر قرار بدهد؟ در این مورد اختلاف است:
عدۀ از علماء از آن جمله امام احمد و اهل ظاهر رحمهم الله، نظر به ظاهر این حدیث نبوی شریف میگویند که: بلی! این کنیز بعد از آزاد شدن با شخصی که او را به نیت اینکه با وی ازدواج نماید آزاد کرده است، باید ازدواج نماید، و مهرش همین آزاد کردنش میباشد.
امام شافعی رحمه الله میگوید: این کنیز اگر با آن شخص ازدواج کرد، مهرش همان آزاد شدنش میباشد، و اگر نخواست ازدواج کند، باید قیمت خود را برای آن شخص بپردازد.
امام ابوحنیفه و امام مالک رحمهما الله میگویند: آنچه که در این حدیث آمده است، خاص برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم است، بنابراین، این زن بعد از آزاد شدن آزاد است که با شخصی که او را آزاد ساخته است، ازدواج نماید، و یا ازدواج ننماید، و اگر ازدواج کرد، مستحق مهر مثل خود میشود، و اگر ازدواج نکرد، باید قیمت خود را برای شخصی که او را آزاد کرده است، بپردازد.
[27]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اگر زن به یک جامه که سر و بدنش را به طور کامل بپوشاند، نماز بخواند جواز دارد.
2) خواندن نماز صبح به تاریکی بهتر است، ولی احناف نظر به احادیث دیگری که در این مورد آمده است خواندن نماز صبح را به روشنی بهتر میدانند.
3) رفتن زنها به نماز صبح – و البته به نمازهای دیگر به طور اولی – جواز دارد، ولی باید خوف فتنه وجود نداشته باشد.
4) طوری که در این حدیث نبوی شریف و در احادیث دیگری آمده است، در زمان نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم زنها در نمازهای پنجگانه به مسجد حاضر میشدند، و نماز خود را به جماعت اداء میکردند، ولی اکنون:
أ- متاسفانه اکثر زنها – خصوصا در وطن ما – اصلا نماز نمیخوانند، و اینطور فکر میکنند که نماز خواندن خاص برای مردها است.
ب- زنهای که نماز میخوانند، زنهای پیر و پا افتاد هستند، روزی در مجلسی برای اشخاصی که آنجا بودند، گفتم: برای زنها و دخترهای خود بگوئید که نماز بخوانند، و شما از نماز نخواندن آنها مسؤول هستید، بعد از چند روزی شنیدم که آن زنها در جواب شوهران و پدران خود گفته بودند که: نماز خواندن برای زنهای کلان سال، خوب، ولی برای دخترانی که هنوز شوهر نکردهاند، عیب است.
و شاید این سخن را به این اساس بگویند که بعضی از علماء رفتن دختران جوان را به مسجد – نظر به احتمال فتنه – مکروه میدانند، ولی طوری که همگان میدانند، امروز دختران جوان با لباسهای نیمه برهنه در کوچه و بازار خود را در معرض دید همگان از پیر و جوان قرار میدهند، و متاسفانه کسی برای آنها نمیگوید که این کار حرام است، ولی اگر زنی با حشمت و وقار، و با لباس شرعی که تمام بندنش را پوشانده باشد، به خانۀ خدا به نماز برود، میگویند: نباید برود، زیرا این کار مکروه است، (ببین تفاوت ره از کجا است تا بکجا)؟
[28]- از احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) (ابوجهم) نامش: عامر بن حذیه عدوی است، در روز فتح مکه مسلمان شد، از بزرگان و مشایخ قریش بود، بسیار عمر کرد، و در آخر خلافت معاویه وفات نمود، (أسد الغابه: 5/162-163).
2) سبب اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گفتند که این جامه را برای ابوجهم بدهید این بود که بنا به روایت عائشه رضی الله عنها که در موطا مالک رحمه الله آمده است، ابوجهم آن جامه را برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بخشش داده بود، یعنی: ایشان فرمودند که: جامۀ ابوجهم را برایش پس بدهید.
3) خشوع و حضور قلب در نماز لازمی و مطلوب است.
4) اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم جامه را برای (ابوجحم) دادند، برای آن بود تا از آن در کارهای خانه استفاده نماید و یا او را بفروشد، نه آنکه آن را بپوشد، زیرا پوشیدن جامۀ که سبب از بین بردن حضور قلبی در نماز شود، برای همگان مکروه است.
[29]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
نمازخواندن در خانۀ که در آن عکس و تصویر باشد، مکروه است نه حرام، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بعد از دیدن آن تصاویر نماز خود را عود نکردند، و اگر نماز خواندن در چنین حالتی حرام میبود، نماز خود را عود میکردند، ولی با آنهم قدر امکان کوشش شود که از نماز خواندن در چنین جایی اجتناب به عمل آید.
[30]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) پوشیدن لباس ابریشمین برای مردها حرام است، و طوری که در احادیث دیگری آمده است، برای زنها پوشیدن لباس ابریشمین در نماز و در غیر نماز جواز دارد.
2) این جامۀ ابریشمین را أکبدر بن عبدالملک امیر دومة الجندل که شخص نصرانی بود، برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرستاده بود، از این جهت برای مسلمان روا است که بخشش غیر مسلمانان را قبول نماید.
[31]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) بعضی از علماء با استنباط از این حدیث میگویند که: تبرک جستن به آثار اشخاص نیک (با قیاس به تبرک جستن به آثار پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ] جواز دارد، ولی قیاس کردن اشخاص دیگر ولو آنکه نیک باشند به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خالی از اشکال نیست، زیرا اگر تبرک جستن به آثار اشخاص نیک غیر از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم جواز میداشت، صحابه رضی الله عنهم به آثار ابوبکر و عمر و عثمان و علی و سائر عشرۀ مبشره رضی الله تعالی عنهم تبرک میجستند، و چون چنین عملی از آنها ثابت نشده است، بنابراین میتوان گفت که تبرک جستن خاص به آثار نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم میباشد و بس، ثانیا آنکه معیاری برای تعیین اشخاص نیک وجود ندارد، و طوری که مشاهد است، چه بسا اشخاصی که حتی از کبائر خودداری نمیکنند، در چشم و نظر عدۀ از اشخاص، نیک و حتی بالاتر از آن قرار دارند، سوم آنکه (سد ذریعه) یکی از ادلۀ شرعی است، و اگر تبرک جستن به آثار دیگران را جواز بدهیم، چه بسا که این عمل کم کم از مرحلۀ تبرک جستن گذشته و به مراحلی برسد، که انسان را به گناهان کبیره داخل سازد، والله تعالی أعلم.
2) لباسی را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پوشیده بودند، برد یمانی بود که دارای خطهای سرخی بود، و بعضی از علماء نظر به ظاهر این حدیث گفتهاند که پوشیدن لباس ولو آنکه سرخ خالص باشد، جواز دارد، ولی در نزد احناف پوشیدن لباس سرخ مکروه است.
3) گذشتن از پشت (سترۀ) نمازگذار جواز دارد، و مراد از (ستره) چیزی است که نمازگذار پیشروی خود قرار میدهد، تا مردم از جای سجدهگاهش نگذرند، و عصای نیزهداری را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پیش روی خود نصب کرده بودند، عبارت از همان (ستره) است.
4) آب مستعمل نجس نیست، و البته آبی که از شستن دست و پای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم مستعمل شده باشد، پاکتر از هر آب پاکی و خوشبویتر از هر گلابی است، و این چیز به احادیث زیادی ثابت شده است.
[32]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) گویند: منبر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دارای سه پله بود، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در این نماز خواندن بر روی پلۀ دوم ایستاده بودند، بنابراین هنگام سجده کردن دو قدم پس میآمدند، و هنگام قراءت خواندن دو قدم به پیش میرفتند، و در نزد عامۀ علماء، چنین عملی در نماز اگر روی ضرورت و یا مصلحت باشد، جواز دارد، و کسانی که این عمل را جائز نمیدانند میگویند: این کار در صدر اسلام صورت میگرفت، و این در وقتی بود که چنین اعمالی در نماز جواز داشت، ولی بعد از آن نسخ گردید.
2) عمل اندک نماز را فاسد نمیکند، و در (المحیط) آمده است که: راه رفتن در نماز اگر یک قدم باشد، نماز را فاسد نمیکند، ولی اگر دو و یا سه قدم باشد، نماز را فاسد میکند)، به اساس این نظر نمازی را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به این طریق خوانده بودند، باید فاسد باشد، ولی بهتر آن است که بگوئیم: اگر راه رفتن روی ضرورت و یا روی مصلحت باشد، نباید نماز فاسد شود، و یا حتی مکروه باشد، چنانچه اگر کسی در پشت صفها تنها به نماز میایستد، باید از صف جلوتر شخصی را به طرف خود بکشد تا عقب آمده و در پهلوی این شخص به نماز به ایستد، که در این صورت به اتفاق علماء نماز آن شخص نه فاسد است و نه مکروه.
[33]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) شخصی که دعوت میشود – اگر مانعی وجود نداشته باشد – باید دعوت را اجابت نماید.
2) خواندن نماز نفل به جماعت جواز دارد، گرچه بعضی از علماء آن را در غیر ماه خصوصی باشد، روا است، ولی اگر به طور اشتهاری باشد، روا نیست، زیرا شاید کسانی فکر کنند که این نماز فرض است.
3) بهتر آن است که نماز نفل در خانه اداء گردد، زیرا مسجد برای ادای نمازهای فرض ساخته شده است، و دیگر آنکه خواندن نماز نفل در خانه از ریاء دورتر است.
4) باید مکان نماز خواندن از کثافت و چتلی پاک ساخته شود.
5) روا است که اطفال در صف نماز در پهلوی مردها بایستند.
6) صف زنها باید از صف مردها دنبالتر باشد، و اگر تنها یک زن در نماز وجود داشت، باید به تنهائی در صف اخیر بایستد.
7) جمهور علماء بر این نظر اند که امامت دادن زن برای مردها جواز ندارد، زیرا در صورتی که جای ایستادن زن در صف، بعد از صف اطفال است، پس به طور اولی نباید که از همگان جلوتر ایستاده شود، ولی امام طبری و ابوثور میگویند: امامت دادن زن به طور مطلق جواز دارد، و در روایت دیگری از امام طبری و ابوثور اینطور روایت شده است که: امامت دادن زن و نماز تراویح در صورتی که غیر از وی قارئ دیگری وجود نداشته باشد، روا است.
8) نماز نفل در روز دو رکعت است، ولی امام ابوحنیفه رحمه الله چهار رکعت را بهتر میداند.
9) نماز خواندن بر بالای بوریا جواز دارد، و حدیثی که از عائشه رضی الله روایت شده است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر روی بوریا نماز نخواندهاند، صحیح نیست، زیرا یکی از رواتش که یزید بن مقدام باشد، در نزد اهل حدیث ضعیف است.
10) دو نفر صف گفته میشود، یعنی: اگر سه نفر باهم نماز میخواندند، یک نفر برایشان امامت بدهد، و دو نفر دیگر در پشت سرش به صف بایستند، ولی اگر دو نفر بودند، باید یکی امامت بدهد، و دیگری در پهلویش به طرف راست، قدری عقبتر از وی بایستد.
11) اگر کسی تنها در پشت صفها نماز بخواند، در نزد ائمۀ ثلاثه که امام ابوحنیفه، شافعی و مالک رحمهم الله باشد، نمازش صحت دارد، ولی در نزد امام احمد بن حنبل و اصحاب حدیث رحمهم الله نمازش صحیح نیست، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودهاند که: «برای کسی که تنها در پشت صف نماز بخواند، نمازی نیست»، ولی جمهور علماء میگویند که: مراد از نفی نماز در این حدیث نبوی شریف نفی کمال نماز است، نه نفی مطلق نماز.
[34]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) این سخن عائشه رضی الله عنها که: (در آن وقت در خانهها چراغی نبود) دلالت بر این دارد، که اگر چراغی میبود، سجده کردن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را میدیدم، و هنگام سجده کردن پاهای خود را دور میکردم، و حاجتی نبود که با دست خود مراتنبیه کند تا پای خود را پس بکشم.
2) اگر زن بیگانه نباشد و در پیش روی نمازگذار قرار گیرد، سبب بطلان نمازش نمیشود.
3) عمل اندک در وقت نماز خواندن اگر روی ضرورت باشد، باکی ندارد.
4) لمس کردن زن سبب نقض وضوء نمیشود، و آنهایی که لمس کردن زن را ناقض وضوء میدانند، به ادلۀ دیگری تمسک میجویند.
[35]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نماز خواندن به طرف شخص خوابیده، کراهت ندارد.
2) نماز خواندن به طرف زن، و قیاس به آن، مرور کردن زن از پیش روی نمازگذار، سبب فساد وی نمیگردد، مگر آنکه سبب فتنه و مشغولیت قلب وی گردد.
[36]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) در نزد جمهور علماء برای نمازگذار روا است که در وقت شدت گرمی و قیاس بر آن در وقت نماز خواندن بر روی برف و یخ، بر بالای لباسش سجده کند، و امام شافعی رحمه الله این عمل را روا نمیداند.
2) اختلاف در اینکه سجده کردن بر بالای لباس روا است و یا نه، اختلاف در لباسی است که نمازگذار آن را پوشیده است، مانند: سجده کرده بر بالای آستین، بر بالای گوشۀ لباس، و بر بالای گوشۀ قبا، بر بالای شاخۀ دستار و امثال اینها، ورنه سجده کردن بر بالای جامۀ جداگانه که به نام جا نماز یاد میشود، به اتفاق همگان جواز دارد.
[37]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نماز خواندن با کفش جواز دارد، و البته این در صورتی است که در کفش نجاستی نباشد، ورنه نماز خواندن با چنین کفشی جواز ندارد.
2) در عصری که ما در آن زندگی میکنیم، چون اکثر مساجد با فرشهای نظیفی مفروش میباشد، اگر پوشیدن کفش سبب و ساخت و چتلی فرشهای مسجد گردد، باید از نماز خواندن با کفش در چنین مساجدی خودداری شود.
[38]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) بول کردن در جای که مردم او را ببینند جواز دارد، گرچه بهتر آن است که در وقت بول کردن خود را از چشم مردم پنهان کند.
2) مسح کردن بر بالای موزه جواز دارد.
3) سبب خوشی صحابه رضی الله عنهم از سخن جریر رضی الله عنه این بود که از جواز مسح کردن بر موزه مطمئن شدند، زیرا بعضی از آنها فکر میکردند که آیۀ وضوء در سوره (المائده) مسح بر موزه را نسخ کرده است، و چون مسلمان شدن جریر رضی الله عنه بعد از نزول سورۀ (المائده) بود، این اشتباه از بین رفت.
[39]- وی عبدالله بن مالک بن بحینۀ ازدی است، در آخر ایام معاویه رضی الله عنه وفات یافت است، أسد الغابه (3/250).
[40]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مراد از (هنگام نماز خواندن): هنگام سجده کردن در نماز است، و جزء اخیر حدیث، به این چیز صراحت دارد.
2) دور نگهداشتن دستها از پهلوها در حال سجده کردن، خاص برای مردها است، و زنها باید هنگام سجده کردن بازوهای خود را به پهلوهای خود بچسپانند، و این مذهب جمهور علماء از حنفیه و شافعیه و مالکیه و حنابله است، و دلیلشان این است که زن عورت است، پس بهتر برایش این است که پوشیدهتر باشد، زیرا اگر وی مانند مردها در وقت سجده کردن دستهای خود را از پهلوی خود دور نگهدارد، احتمال دارد که بعضی اجزاء بدنش ظاهر گردد.
3) دور نگهداشتن دستها از پهلوها برای کسی است که امام است، و یا تنها نماز میخواند، و اما کسی که به جماعت بر سر صف نماز میخواند، بهتر بلکه لازم در حق وی آن است که دستهای خود را از پهلویهای خود دور نگهدارد، زیرا در این صورت سبب زحمت و حتی مانع سجده کردن کسی میشود که در پهلویش نماز میخواند، زیرا کسانی که پهلوی هم نماز میخوانند اگر همگی دستهای خود را از پهلویهای خود دور نگهدارند، امکان سجده کردن به صورت صحیح برای آنها میسر نمیگردد، و از اینجا است که بعضی از صحابه از مشکلاتی که در زمینه برای آنها رخ داده بود به پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شکایت نمودند، و ایشان برای آنها اجازه دادند که دستهای خود را به پهلوهای خود نگهدارند، از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: صحابههای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در نزد ایشان شکایت کرده و گفتند که: در دور نگهداشتن دستها از پهلوها برای ما مشقت است، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: دستهای خود را به زانوهای خود بچسپانید، و از نافع رحمه الله روایت است که ابن عمر رضی الله عنهما در وقت سجده کردن دستهای خود را به پهلویهای خود میچسپانید.
[41]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) امام عینی رحمه الله میگوید: از این حدیث دانسته میشود که حکم بر هرکس به اساس چیزی است که از وی به ظاهر سر میزند، بنابراین کسی که اعمال مسلمانان را انجام دهد، حکم به مسلمان بودنش میشود، ولو آنکه در باطن مسلمان نباشد، زیرا باطن را جز خداوند کس دیگری نمیداند.
2) رو آرودن به قبله در وقت نماز خواندن شرط است، و کسی که قصدا رو آوردن به قبله را ترک کند، نمازش نماز گفته نمیشود.
3) در مورد قبلۀ نمازگذار حالات مختلفی است.
أ- کسی که در خارج مکۀ مکرمه نماز میخواند، قبلهاش طرف کعبه است نه عین کعبه.
ب- کسی که در مکۀ مکرمه در داخل مسجد الحرام نماز میخواند، قبلهاش عین خانۀ مشرفه است، و اگر دانسته و یا ندانسته به طرف دیگری نماز بخواند، نمازش صحت پیدا نمیکند.
ج- کسی که داخل مکۀ مکرمه ولی در بیرون از مسجد الحرام نماز میخواند قبلهاش نیز عین خانه مشرفه است، ولی اگر ندانسته به طرف دیگری نماز بخواند، در نزد بعضی از علماء نمازش فاسد است، ولی اکثر علماء نمازش را فاسد نمیدانند، و شاید همین قول راجحتر باشد، زیرا همانطوری که امکان اشتباه در قبله در خارج مکۀ مکرمه وجود دارد، در داخل مکۀ معظمه نیز وجود دارد.
د- امام ابوالبقاء رحمه الله میگوید که: (جبرئیل علیه السلام در مدینۀ منوره محراب پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را در برابر کعبه قرار داده بود)، وعدۀ از علماء میگویند که: ساختن محراب مسجد نبوی به اساس معاینه و مشاهده بود، زیرا موانع برداشته شده بود، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم کعبۀ مشرفه را مشاهده کرده و قبلۀ مسجد خود را در برابر آن قرار دادند.
[42]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) طواف به خانۀ کعبه معظمه هفت شوط است.
2) بعد از طواف به خانۀ معظمه، باید دو رکعت نماز خلف مقام ابراهیم علیه السلام اداء نمود، و اینکه این دو رکعت واجب و یا سنت میباشد، بین علماء اختلاف نمود، و اینکه این دو رکعت واجب و یا سنت میباشد، بین علماء اختلاف است، و اگر سنت هم باشد، سنت مؤکده است، بنابراین نباید آن را ترک نمود.
3) سعی بین صفا و مروه واجب است، بنابراین با پیروی از نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم تا وقتی که شخص بین صفا و مروه سعی نکرده است، نباید با همسر خود همبستر شود.
[43]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) در حدیث دیگری که در همین باب به روایت بلال رضی الله عنه در اصل صحیح البخاری موجود است، آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در داخل خانۀ کعبه نماز خواندند، و اینکه ابن عباس رضی الله عنهما نماز خواندن را نفی نموده است، سببش این است که وی با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به خانه داخل نشده بود که نماز خواندن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم را دیده باشد، ولی چون بلال رضی الله عنه در این هنگام با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود، نماز خواندن ایشان را دیده بود، از این جهت حدیث وی بر حدیث ابن عباس رضی الله عنهما ترجیح دارد، و در نتیجه نماز خواندن در داخل خانۀ معظمه جواز دارد، بنابراین اگر برای کسی میسر گردد، نماز خواندن در داخل خانۀ کعبه سنت است، و این کار شرف بسیار بزرگی است.
2) شخص نباید با کفش و یا موزه و حتی جراب به خانۀ معظمه داخل گردد، زیرا داخل شدن با این چیزها به خانۀ معظمه دلالت بر نوعی تکبر و بیاعتنائی نسبت به مقام این خانۀ معظمه دارد، و مسلمان باید از این چیز اجتناب ورزد، و علاوه بر آن، باید شخص مسلمان بکوشد تا جسمش به آن زمین طاهر تماس نماید، نه آنکه با پوشیدن کفش و یا جراب و امثال اینها مانع تماس جسمش به آن مکان متبرک گردد.
امام قرطبی در تفسیر این قول خداوند متعال که خطاب به موسی علیه السلام میفرماید ﴿فَٱخۡلَعۡ نَعۡلَيۡكَ إِنَّكَ بِٱلۡوَادِ ٱلۡمُقَدَّسِ طُوٗى ١٢﴾ [طه: 12]، از علی بن أبی طالب رضی الله عنه نقل میکند که گفت: موسی علیه السلام از این جهت امر به بیرون کردن کفشش شد تا اینکه قدمهایش به خاک آن وادی تماس نماید، و البته به یقین و بدون شک، زمین خانۀ مشرفه از زمینی که در آن موسی علیه السلام قرار داشت، مشرفتر، مقدستر، و معظمتر است.
[44]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) روآورن به قبله در نماز فرض لازمی است، و بدون آن به اجماع علماء نماز صحت پیدا نمیکند.
2) در روآوردن به قبله در نماز غیر فرضی بین علماء اختلاف است، و بناء به ظاهر این حدیث اکثر علماء بر این اند که اگر نماز نفلی را سواره اداء میکرد، رویآوردن به قبله شرط نیست.
3) ادای نماز نفل در حال سواره جواز دارد، ولی ادای نماز فرض در حالت سواره جز در حالت ضرورت روا نیست، مثلا: اگر شخص در جایی بود که باران بسیار باریده بود، و امکان سجده کردن بر روی زمین برایش میسر نبود، میتواند نماز فرض را در حالت سواره اداء نماید، و در عصر حاضر اگر کسی به طیاره (هوا پیما) سفر میکرد، و سفرش طولانی بود، به طوری که اگر تا فرود طیاره انتظار میکشید نمازش قضاء میشد، روا است که نمازش را سواره اداء نماید، و همچنین در حالات دیگری از همین قبیل.
[45]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) سهو و نسیان برای انبیاء علیهم السلام در افعال جواز دارد، ولی در اقوال: اگر متعلق به تبلیغ وحی، و یا به اخبار باشد، به اتفاق همگان سهو و نسیان در این امور برای آنها واقع نمیگردد، ولی در غیر این مسائل: بین علماء اختلاف است، و با اینهم اگر سهو و یا نسیانی برای انبیاء الله علیهم السلام رخ دهد، وحی نازل گردیده و جانب صواب را برای آنها بیان میدارد، و قصۀ اسیران بدر، و نماز خواندن بر منافقین، و امثال اینها شاهد این مدعا است.
2) چون وقوع سهو و نسیان برای انبیاء الله، در غیر وحی جواز دارد، پس کسانی که اشخاص دیگری را غیر از انبیاء الله از سهو و نسیان معصوم میدانند، آگاهانه و یا ناآگاهانه در مدح آن اشخاص مبالغه بیجا میکنند.
3) طوری که از قسمت اول این حدیث دانسته میشود، سجدۀ سهو، پیش از سلام دادن است، و طوری که از قسمت اخیر آن دانسته میشود، بعد از سلام دادن، و از اینجا است که علماء گفتهاند: هردو نوع آن جواز دارد، و اختلاف در افضلیت است، و در نزد احناف، نوع دوم آن افضل است، و این حدیث مذهب احناف را به طور صریح ترجیح میدهد.
[46]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مراد از گفته عمر رضی الله عنه که (با پروردگارم موافق گردیدم) این است که: همان چیزی را که برای مشروع شدن بعضی از احکام نظر داده بودم، موافق با آن، وحی نازل گردید، و آن را تایید نمود.
2) در این مسائل سه گانه وحی موافق نظر عمر رضی الله عنه نازل گردیده است، نه آنکه عمر رضی الله عنه موافق به وحی نظر داده باشد، به عبارت دیگر: اول عمر رضی الله عنه نظر داده است، بعد از آن وحی موافق نظر وی نازل گردیده است، و این امر مستدعی آن بود که میگفت: پروردگارم با من موافقت نموده است، ولی با مراعات ادب گفت که: (با پروردگارم موافق گردیدم).
3) موافقت وحی با نظر عمر رضی الله عنه خاص به همین قضیه نیست، بلکه در پانزده موضوع، وحی موافق نظر عمر رضی الله عنه نازل گردیده است، و از آن جمله است قصۀ اسیران بدر، قصۀ نماز خواندن پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر منافقین، قضیه تحریم شراب، وغیره، و اینکه وی سه قضیه را ذکر کرده است، شاید نظرش مهمترین آنها بوده باشد، و شاید چیز دیگری، ولی اینکه میگویند: در وقتی که عمر این سخن را گفت تنها در همین سه مورد، وحی موافق نظرش نازل گردیده بود، و موارد دیگر بعد از این تحقق یافته است، بدون شک قابل قبول نیست، زیرا سخنی را که عمر رضی الله عنه در این حدیث گفته است، بعد از وفات نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم و بعد از توقف کامل وحی بوده است، والله تعالی أعلم.
[47]- و این در جایی است که زمین خاکی باشد، و انداختن آب دهان سبب چتلی نگردد، ورنه باید از این کار خودداری نماید، و اگر مجبور میشود که حتما آب بینیاش را پاک کند، با طرف جامهاش، و یا با دستمالی پاک نماید، و اگر ضرورت کامل وجود ندارد، تا خلاص شدن نماز صبر کند.
[48]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
در اینکه مراد از این قول نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم که: (پروردگار شخص نمازگذار، بین او و بین قبله قرار میگیرد)، چیست، دو نظر وجود دارد:
أ- عدۀ میگویند که: مراد از آن، قرار گرفتن حقیقی پروردگار در پیش روی نمازگذار نیست، بلکه بیان حالت نمازگذار است که در وقت نمازخواندن، به هیئتی ایستاده است، که گویا در مقابل پروردگارش ایستاده است، و با وی مناجات میکند، پس بر وی لازم است که عظمت این حالت را به طور کامل مراعات نموده، و از عملی که منافی با این مقام است، به طور جدی خودداری نماید.
ب- وعدۀ دیگری میگویند که: مراد از آن، واقع شدن پروردگار، بین قبله و بین شخصی که نماز میخواند به طور حقیقی است، و گرچه کیفیت این قرار گرفتن را نمیدانیم، ولی به آن ایمان داریم، همانطوری که حقیقت و کنه بسیاری از صفات خداوند عزوجل را نمیدانیم، ولی به آن صفات ایمان کامل داریم.
[49]- سبب این امر آن است که طرف راست نسبت به طرف چپ فضیلت دارد، و دیگر آنکه در طرف راستش فرشتۀ کاتب حسنات قرار دارد، و چون نماز خواندن از حسنات است، و در این وقت کاتب حسنات مشغول نوشتن حسناتش میباشد، لذا مناسب نیست که آب دهان خود را به آن طرف بیندازد.
[50]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اگر کسی در مسجد تف میکند، باید آن را به وسیلۀ زیر پا کردن، و یا به هر وسیلۀ مناسب دیگری پاک کرده و از بین ببرد.
2) طوری که قبلا هم گفتیم این در صورتی است که مسجد خاکی باشد، و پنهان کردن آب دهان سبب کثافت و چتلی مسجد نگردد، و چون در این وقت تقریبا همۀ مساجد دارای فرش است، از اینرو باید از انداختن آب بینی در مسجد، و یا پنهان کردن آن در زیر فرشها خودداری شود، بلکه باید هرکس آب دهان خود را تا جایی که برایش مقدور است با دستمال و یا با چیز دیگری پاک نموده و سبب چتلی و کثافت مسجد نگردد.
[51]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اینکه نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم صحابه را از پشت سر خود میدیدند، این دیدنشان دور نیست که به همان چشمهای عادی ظاهری بوده باشد، و این از امور خارق العادۀ بود که خاص به نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم بود، و حتی مهمتر از این – طوری که در روایات دیگری آمده است – ایشان در وقت یکی از نمازها جنت و دوزخ را به چشم سر مشاهدۀ نمودند، و در صورتی که مشاهدۀ جنت و دوزخ برایشان امکانپذیر باشد، دیدن از پشت سر به طریق اولی امکانپذیر است.
2) در عمدة القاری آمده است که: بر روی دوشانۀ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دو سوراخ کوچک مانند سوراخ سوزن وجود داشت که از این دو سوراخ همه چیز را از پشت سر خود میدیدند، و لباس مانع دیدنشان نمیگردید.
[52]- از مسائل و احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) از اسپهای که در این مسابقه اشتراک داشتند، یکی اسپ نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم بود، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم او را (سکب) نام نهاده بودند، و این اسپ از همۀ اسپها مسابقه را بُرد، از این جهت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم و صحابه رضی الله عنهم خیلی خوشحال شدند.
2) مسابقه دادن بین اسپها جواز دارد، و جواز مسابقه خاص بین اسپها نیست، بلکه در هر چیز دیگری که شریعت از آن منع نکرده باشد، جواز دارد، مانند مسابقه در دویدن، در تیر اندازی، در زور آزمائی، و امثال اینها، ولی اگر شریعت از آن منع کرده بود، مانند: بهم انداختن سگها و یا مرغها و امثال اینها جواز ندارد.
3) شرطبندی در مسابقه اگر از طرف کسانی که مسابقه میکنند باشد، در حکم قمار داخل گردیده و جواز ندارد، ولی اگر از طرف شخص ثالثی باشد، روا است، چنانچه نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم در مسابقۀ اسپها برای صاحبان آنها جائزه دادند، به این ترتیب که: برای اسپ اول: سه دست لباس برای اسپ دوم: دو دست لباس، برای اسپ سوم: یک دست لباس، برای اسپ چهارم: یک دینار، برای اسپ پنجم: یک درهم، برای اسپ ششم: یک دانۀ نقره، و برایش گفتند: «خدا به تو و به صاحب اسپی که مسابقه را برد، و به صاحب اسپی که از همه عقب ماند، برکت بدهد».
4) باکی نیست که مسجد به نام مردمی که آن را ساختهاند، نامیده شود، مثلا: گفته شود: مسجد فلانیها، ولی باید قصد آنها از این تسمیه طلب خیر و برکت برای آنها باشد، نه سمعت و ریا.
[53]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مالی را که برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از بحرین آورده بودند، از خراج بحرین بود، و مقدار آن یکصد هزار درهم بود.
2) این گفتۀ ابن عباس رضی الله عنهما که: (یا رسول الله! برای من هم بدهید، زیرا من برای خلاصی خود و عقیل پول دادهام)، به این اساس بود که وی و عقیل رضی الله عنهما تا وقت وقوع غزوۀ بدر مسلمان نشده بودند، و در این غزوه در پهلوی مشرکین به جنگ مسلمانان آمده بودند، ولی بعد از شکست مشرکین، از جملۀ کسانی بودند که به اسارت مسلمانان درآمده، و برای خلاص شده خود پول داده بودند.
3) همانطوری که در احادیث بسیار دیگری آمده است، نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم نهایت با کرم و خساوتمند بودند، و به متاع دنیوی هیچ توجه و التفات، و دلبستگی نداشتند، و گرچه حاتم در سخاوت زبان زد مردم است، ولی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از وی به مراتب سخاوتمندتر بودند، زیرا وی سخاوت میکرد و جزئی از مالش را برای مردم میداد، ولی نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم همۀ آنچه را که در اختیار داشتند برای مردم میدادند، و هیچ وقت نشده است که در خانۀشان و در تحت تصرفشان مالی باقی مانده باشد.
4) این اموالی که از طرق مختلف مانند: خراج، زکات، غنیمت، صدقۀ فطر وغیره نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میآمد، همه را برای مردم تقسیم میکردند و برای خود و خانوادۀ خود چیزی برنمیداشتند، و در احادیث بسیاری آمده است، که یک ماه تا ماه دیگر میگذشت، و در خانۀ نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم آتشی روشن نمیشد، و خوراک خودشان و خانوادۀشان (اسودین) یعنی: آب و خرما بود.
5) امام بن حجر رحمه الله میگوید: امام مسلمانان باید مالی را که برای مصالح مسلمین است، به مستحقین آن توزیع نموده، و به تاخیر نیندازد.
6) استفاده از مسجد در کارهای عام المنفعه – اگر مسجد گنجایش آن را داشته باشد، و سبب ایجاد مشاکل برای نمازگذران نشود – جواز دارد، ولی این برای اموری است که آنی باشد، از این جهت نباید مسجد را گدام جهت ذخیره اموال و یا اشیاء دیگر قرار داد.
[54]- وی محمود بن ربیع بن سراقه انصاری است، در چهار سالگی حدیثی را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آبی را با دهان مبارک خود از دلوی گرفته و در چاهشان پاش دادند، به خاطر داشت، در سال نود و نه هجری وفات یافت، (اسد الغابه: 4/332).
[55]- از مسائل و احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) مالک بن دخیشن به شهادت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از منافقین نبود، ولی با آنها از روی ضرورت روابطی داشت، و رابطه داشتن با منافقین اگر از روی ضرورت باشد مانعی ندارد، و دلیل دیگر بر منافق نبودنش این است که وی با معن بن عدی بنا به امر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم رفت و مسجد (ضرار) را که منافقین ساخته بودند، به آتش کشید.
2) این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که فرمودند: کسی که از صدق دل (لا إله إلا الله) بگوید، خداوند آتش دوزخ را بر وی حرام گردانیده است، مراد از آن این است که: برای همیشه به آتش دوزخ نمیماند، زیرا در احادیث دیگری آمده است، که شخص گنهکار به اندازه گناه خود – اگر برایش آمرزیده نشود – در آتش میسوزد.
3) امامت دادن شخص کور جواز دارد، ولی باید شخصی باشد که بتواند لباس و بدنش را پاک نگهدارد، و یا کسی را داشته باشد که در این مورد با وی همکاری و کمک نماید.
4) در وقت عذر، از نرفتن به جماعت گناهی نیست.
5) کسی که روی معذرتی در خانهاش نماز میخواند، مستحب است که جایی را جهت نماز خواندن خود تعیین نماید.
6) خواندن نماز نفل به جماعت در روز جواز دارد.
7) اگر کسی را متهم به کاری میکنند، (ولی امر) مسلمانان نباید بدون ثبوت، قول متهم کننده را قبول نماید، بلکه بنا به استصحاب حال تا وقتی که متهم بودنش ثابت نمیشود، او را بریء الذمه بداند.
8) کسی که از صدق دل (لا إله إلا الله) بگوید، به طور جاوید در دوزخ نمیماند.
[56]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) ساختن مسجد بر بالای قبر و یا قبرستان جواز ندارد.
2) تصویر کشیدن ذی روح – هر تصویری که باشد، حتی تصویر حیوانات – جواز ندارد.
3) اگر کسی چیزی به نظرش میرسد که در موردش به شک میافتد، باید حکم آن را از علماء پرسان نماید، تا مبادا که از ارتکاب آن در گناه داخل گردد.
4) بر عالم لازم است که حکم شریعت را در مسائلی که از وی پرسان میشود، به اسلوب مناسب آن بیان دارد.
5) اگر کسی چیزی را میبیند که مورد توجهاش قرار میگیرد، باید آن را برای عالم بگوید، و حکم آن را از وی پرسان نماید.
6) اعتبار در اینکه فلان چیز و یا فلان تصرف حلال و یا حرام است، شریعت میباشد، نه عقل، زیرا عقل اگر یک جانب قضیه را درک کند، جوانب بسیار دیگر آن را درک کرده نمیتواند، لذا حکمش در بیان حلال و حرام، و خوب و بد دانستن اشیاء ناقص است، چنانچه میبینیم که بسیاری از عقلای عالم شراب را بیباکانه مینوشند، حال آنکه ضرر صحی و اقتصادی و اخلاقی آن به همگان واضح است، و حتی اخیرا دیدیم و شنیدیم که مجالس قانونگذاری در بعض از دولتها حتی ازدواج مرد با مرد را که همان لواط باشد، به رسمیت شناختند، این است نتیجۀ عقلی که از هدایات و ارشادات الهی به دور و بیگانه باشد.
[57]- و اگر خواسته باشیم آن را به زبان شعر ترجمه نمائیم، معنایش چنین میشود:
نیست خیری غیر خیر آخرت
از تو میخواهم خدایا مغفرت
از برای آنکه نصرت کرده است
یا که از بهر تو هجرت کرده است
[58]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نماز خواندن به طرف شتر به این طریق است که شتر را خوابانیده و آن را بین خود و بین قبله قرار دهد، که به این طریق شتر برایش سترۀ نماز قرار میگیرد.
2) نماز خواندن به طرف شتر، و یا اگر نماز نفل باشد، بر بالای شتر جواز دارد، ولی نماز خواندن در خوابگاه شتر جواز ندارد، در سنن ابی داود از ابیهریره رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت است که فرمودند: «در خوابگاه گوسفندان نماز بخوانید، ولی در خوابگاه شتران [و یا در جای اجتماع شتران] نماز نخوانید».
[59]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
در نزد بعضی از علماء نماز خواندن به طرف آتش روا است، ولی احناف چنین نمازی را مکروه میدانند، و از این حدیث چنین جواب میدهند که: نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم آن آتش را قصدا پیش روی خود قرار نداده بودند، بلکه این کار بدون اختیارشان صورت گرفته بود، و علاوه بر آن، این آتش در واقع پیش روی پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم قرار نداشت، بلکه مسافۀ بین آتش و بین پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم به اندازه بود که جز خدا کسی آن را نمیداند، و چندین جواب دیگر.
و خلاصه آنکه: چون آتشپرستها هنگام عبادت آتش را در پیش روی خود قرار میدهند، انجام دادن این کار اگر روی قصد باشد، به اتفاق علماء برای شخص مسلمان حرام است، ولی اگر قصد شخص نمازگذار، عبادت خدا باشد، و بدون اختیارش آتشی پیش رویش قرار میگیرد، باکی ندارد، ولی خودش نباید هنگام داخل شدن به نماز طوری به ایستد که آتش پیش رویش قرار بگیرد، و اینکه برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آتش دوزخ نمایان شده بود، چیزی بود که بدون اختیار آن حضرت صل الله علیه و آله و سلم واقع شده بود.
[60]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1- معنی این گفتۀ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که خانۀ خود را مانند قبر نسازید این است که: چون بعد از مرگ و داخل شدن به قبر، نماز خواندنی نیست، شما خانههای خود را مانند قبرهای خود که در آنها نمازی خوانده نمیشود، قرار ندهید.
2) مراد از نمازی که باید در خانه خوانده شود، نماز نفلی است، ولی نماز فرض، واجب و یا سنت مؤکد است که به جماعت خوانده شود.
3) بعضی از علماء از آن جمله امام عینی رحمه الله بر این نظر است که اگر در خانه جماعت صورت میگرفت، ثوابش همان ثوابی است که از جماعت مسجد برای شخص داده میشود، و این نظر را از امام احمد بن حنبل نیز نقل میکند.
4) در نزد احناف خواندن نماز تراویح در مسجد به جماعتف بهتر از خواندن آن در منزل است، گرچه بعضی از علماء خواندن تراویح را در منزل بهتر میدانند.
[61]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) یهود قبور انبیای خود را مسجد قرار میدادند، و به غرض عبادت و تقرب به طرف قبر آنها نماز میخواندند.
2) اینکه نصاری نیز جهت مسجد قرار دادن انبیای خود مورد لعنت قرار گرفتند، سببش این است که گرچه عیسی علیه السلام که نبی مرسل نصاری است، به آسمان عروج نموده و نمرده است، و بنابراین قبری ندارد، ولی انبیای دیگری که مرسل نبودند برای مردم نصاری فرستاده شده بودند، که از آن جمله است بعضی از حواریین عیسی علیه السلام ، و نصاری قبور آنها را مسجد ساخته و در آنها عبادت میکردند، و حدیث ام سلمه که قبلا گذشت شاهد این مدعا است، و یا بر قبور صالحین مسجد ساخته و آنها را عبادت میکردند، در صحیح مسلم آمده است که: «قبور انبیاء و صالحین خود را مسجد قرار میدادند».
3) لعنت کردن کسی که مستحق لعنت کردن باشد، به طور غیر معین روا است، مثلا: گفته شود، لعنت بر کسی که قبر انبیاء را مسجد ساخته و در آن عبادت میکنند، و لعنت بر رشوت خوار، و یا لعنت بر عالمی که حکم و شریعت خدا را در مقابل مشت پولی میفروشد، و کتمان میکند، لعنت بر کسی که قطع صله رحم میکند، و همچنین برای هر مردم دیگری که از طرف شریعت مورد لعنت قرار گرفتهاند.
[62]- از احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) خواب شدن زن در مسجد – اگر خوف فتنه نباشد – و به طریق اولی خواب شدن مرد در مسجد، روا است، و حدیث آتی به صورت صریحی دلالت بر جواز خواب شدن مردها در مسجد دارد.
2) اگر کسی در جایی به مصیبتی گرفتار میشود، بهتر آن است که آنجا را ترک بگوید.
3) هجرت از دار کفر به دار اسلام فضیلت دارد، و در صورتی که دین و یا ناموس و یا اخلاق اسلامی شخص مسلمان و یا اهل و اولادش در دیار کفر در خطر باشد، هجرت کردن بر وی واجب است.
4) دعوت مظلوم مستجاب است ولو آنکه کافر باشد، زیرا این واقعه برای این کنیزک در وقتی واقع شده بود که در حال کفر و شرک بود، و در این حال از خدا خواسته بود تا او را از تهمت نجات دهد، و خداوند او را نجات داده بود، و در روایت دیگری آمده است که این کنیزک گفت: (چون آنها با من چنین و چنان کردند، از خدا خواستم که براءت و پاکی مرا ثابت سازد، و همان بود که کلاغ آمد، و در حالی که آنها نگاه میکردند [گلو بند را انداخت].
[63]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) اگر بین زن و شوهر گفتگویی واقع میشود، برای آنکه موضوع حادتر نشود، باید شوهر از خانه برآمده و تا وقت فرونشستن غضبش به خانه برنگردد.
2) پدر زن باید با زبان خوش همیشه سبب الفت و محبت بین زن و شوهر گردیده، و از شوهر دختر خود دلجویی به عمل آورد.
3) بعد از این واقعه، علی رضی الله عنه دوست میداشت که به این کنیت یعنی: ابوتراب یاد شود، زیرا این کنیت را پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش داده و او را (قم أبا تراب، قم أبا تراب) خطاب نموده بودند.
4) مزاح کردن با مراعات ادب همراه شخصی که در غضب است جهت فرونشاندن غضبش روا است.
5) خواب شدن مردها در مسجد جواز دارد.
6) مجموع محتوای این حدیث نبوی شریف دلالت بر فضیلت علی رضی الله عنه دارد.
[64]- نامش حارث بن ربعی بن بلدمۀ انصاری است، در غزوۀ أحد و در غزوات بعد از آن با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم اشتراک نمود، در همۀ معارک در صف علی رضی الله عنه قرار داشت، در کوفه وفات یافت و علی رضی الله عنه بر وی نماز خواند، (أسد الغابه: 5/274-275).
[65]- از احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) این دو رکعت نماز به نام تحیۀ مسجد یاد میشود، و خواندن آن سنت است، این دو رکعت نماز در اوقات کراهت نباید خوانده شود، و اوقات کراهت اینها است: بعد از نماز فجر تا طلوع آفتاب، هنگام طلوع آفتاب، هنگام زوال آفتاب، بعد از نماز عصر تا غروب آفتاب، هنگام غروب آفتاب.
2) این دو رکعت نماز از این اشخاص ساقط میگردد: کسی که به مسجد الحرام داخل گردیده و ارادۀ طواف را داشته باشد، کسی که به مسجد داخل گردد و نماز جماعت برپا باشد و یا تا برپا شدن جماعت فرصت ادای این دو رکعت نباشد، امامی که به مسجد داخل گردیده و امر به اقامت گفتن میدهد، خطیبی که در روز جمعه و یا عید به مسجد داخل گردیده و شروع به خطبه دادن میکند.
3) اگر کسی به مسجد داخل شد و قصدا و یا سهوا پیش از خواندن این دو رکعت بر زمین نشست، بهتر است برخاسته و این دو رکعت نماز را اداء نماید.
[66]- مقصود آن است که عمر رضی الله عنه در طول و عرض مسجد افزود، ولی در آلات بنای مسجد که خشت و چوب باشد، از همان آلات و وسائلی استفاده کرد که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در بنای مسجد استفاده کرده بودند.
[67]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) ابن بطال رحمه الله میگوید: از این حدیث نبوی شریف اینطور دانسته میشود که نباید در زینت و نقش و نگاری مسجد غلو نمود، زیرا عمر رضی الله عنه با وجود فتوحات بسیاری که در زمان خلافتش نصیب مسلمانان گردید، و اموال بسیاری در تحت تصرفش قرار گرفت، مسجد نبوی را از حالت اصلی آن که در زمان پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود تغییر نداد، و چون خلافت به عثمان رضی الله عنه رسید، او هم به جز آنکه عوض خشت سنگ و گچ به کار برد، و سقف آن را از ساج بپوشد، تغییر دیگری در آن وارد نساخت، و سبب آنکه این دو خلیفۀ راشد به تزئین و نقش نگاری مسجد نپرداختند، آن است که آنها از اینکه پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم این عمل را مکروه میدانستند، خبر داشتند.
ولی میتوان در مورد نظر امام بطال رحمه الله گفت که:
اول آنکه: عمر رضی الله عنه بر وسعت مسجد نبوی افزود، و عثمان رضی الله عنه از وسائل ممکنه عصر و زمان خود به مسجد نبوی تغییراتی وارد ساخت، به طوری که در دیوارهای آن به عوض خشت خام از سنگ، و به عوض گِل از گچ، و در سقف آن به عوض شاخههای خرما از چوب ساج استفاده کرد.
دوم آنکه: اگر عمر و یا عثمان رضی الله عنهما در اینکه زینت کردن در مسجد مکروه است، از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم خبر و یا روایتی میشنیدند، به گمان غالب که آن را روایت میکردند، همانطوری که دیگر احادیث نبوی را برای امت روایت کردهاند.
سوم آنکه: در حدیث (282) به طور صریح آمده است که عثمان رضی الله عنه از این عمل خود دفاع نموده، و از مشروع بودن آن به حدیث نبوی استدلال جست، این حدیث را بخوانید.
2) اولین کسی که به زخرفه و نقش و نگاری مساجد اقدام نمود ولید بن عبدالملک بن مروان بود، بعضی از علماء و از آن جمله امام ابوحنیفه رحمه الله میگویند: اگر نقش و نگاری در مسجد به قصد تعظیم و احترام مسجد باشد، و مصارف آن از پول بیت المال نباشد، باکی ندارد، وعدۀ دیگری از علماء بر این نظر اند که نقش و نگاری در مسجد به هر طریقی که باشد مکروه است.
3) گرچه اقوال علماء رحمهم الله را در مورد تزئین مسجد بیان نمودم، ولی میخواهم متذکر شوم که: زخرفه مسجد اگر به چیزهای ممنوعه مانند: تصویر انسان و حیوان باشد، به اتفاق همگان حرام مطلق است، و به هیچ وجه جواز ندارد، و اگر نقش و نگار مسجد به گل و درخت و امثال اینها باشد، چون شاید این چیزها سبب تشویش ذهن و ملتفت شدن نمازگذاران شود، لذا انجام ندادن آن بهتر است، ولی اگر تزئین مسجد، به ساختن آن به سنگهایی زیبا، و فرش کردن آن به فرشهای راحت و خوب، و رنگ دادن دیوارهای آن، و آماده کردن تشنابها و وضوء خانههای خوب، و آب گرم در زمستان، و آب سرد در تابستان، و آماده کردن دیگر و سائل راحتی برای نمازگذاران باشد، اینکار نه تنها آنکه جواز دارد، بلکه اجر جزیل و ثواب عظیم نیز دارد، والله تعالی أعلم بالصواب.
[68]- شیخ شرقاوی در شرح این حدیث میگوید: مراد از گروه بغاوتگر پیروان معاویه بودند که عمار را در جنگ صفین به قتل رساندند.
[69]- از مسائل و احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) ثابت است که عمار رضی الله عنه را طرفداران معاویه رضی الله عنه به قتل رسانیدند، و در بین آنها عدۀ از صحابه وجود داشتند، و سؤالی که مطرح میشود این است که: آیا امکانپذیر است که صحابه رضی الله عنهم عمار رضی الله عنه را به سوی دوزخ دعوت نمایند؟ در جواب این سؤال علماء جوابهای زیادی ارائه دادهاند، و آنچه که از همه راجحتر میرسد این است که: آنها به اجتهاد خود او را به سوی بهشت دعوت میکردند، گرچه در واقع دعوت آنها به سوی خلاف بهشت بود.
2) این حدیث دلالت بر فضیلت علی و عمار رضی الله عنهما دارد، و طوری که امام عینی رحمه الله میگوید: رد بر نواصبی است که میگفتند علی رضی الله عنه در جنگهای خود بر حق نبود.
3) این قول عمار رضی الله عنه که (از فتنه به خدا پناه میجویم)، دلالت بر این دارد که مسلمان ولو آنکه بر حق باشد، باید از درگیری با مسلمانان خودداری ورزد، و از خداوند مسئلت نماید تا او را از درگیر شدن در چنین کاری نجات بخشیده، و در حفظ و حمایت خود نگهدارد.
4) از جنگ و درگیری که بین صحابه رضی الله عنهم در جنگ صفین واقع گردیده بود، بهترین موقف شخص مسلمان این است که تعلیم قرآن کریم را سر مشق خود قرار داده و بگوید: ﴿رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لَنَا وَلِإِخۡوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَا تَجۡعَلۡ فِي قُلُوبِنَا غِلّٗا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٞ رَّحِيمٌ ١٠﴾.
[70]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) ساختن مسجد بر دیگر اعمال خیریه مانند: ساختن پُل، ساختن سرک (جاده)، و حوض آب و امثال اینها فضیلت بیشتری دارد.
2) رعیت میتوانند از کار خلیفه – ولو آنکه کار نیکی انجام داده باشد – انتقاد نمایند، و خلیفه باید جواب آنها را به دلیل و منطق بدهد، نه به چوب و چماق.
3) شرط این ثواب برای کسی که مسجدی میسازد این است که خاص برای خدا باشد، و جانب ریاء و سمعت در آن دخلی نداشته باشد، بنابراین اگر کسی مسجدی ساخت، و آن را به غرض سمعت به نام خود شهرت داد، این مسجدی نیست که خاص برای خدا ساخته شده باشد.
4) اگر کسی مسجدی میسازد، و در مقابل برای خود مزد میگیرد، گرچه از اینکه کار خوبی کرده است، و برایش ثواب داده میشود، ولی ثواب مسجدی که برای خدا ساخته شده باشد، برایش نیست.
5) اگر کسی زمینی را مسجد قرار داد، و فقط اطراف آن را احاطه کرد، و خانه دیگر مرافقی برایش نساخت، آیا ثواب مسجد کاملی را که خاص برای خدا ساخته شده است، برایش داده میشود، امام ابن حجر رحمه الله در جواب میگوید که: از نگاه لفظ حدیث چنین مسجدی آن مسجد مطلوب گفته نمیشود، ولی از نگاه معنی بلی.
6) مراد از اینکه خداوند برایش خانۀ مانند مسجدی که بنا کرده است میسازد، این است که این مثلیت به اساس کمیت است نه کیفیت، یعنی: همانطور که این شخص در این دنیا برای خدا خانۀ ساخته است، خداوند هم بالمقابل برایش در جنت خانۀ میسازد، ولی خانۀ را که خدا میسازد، غیر از خانهای است که بنده میسازد، و علاوه بر أن همانطوری که در حدیث صحیح آمده است، یک وجب از بهشت از تمام دنیا و ما فیها بهتر است.
[71]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) چون مسجد جای رفت و آمد مسلمانها است، و مسلمان دارای حرمت است، از این جهت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم شخصی را که با خود تیرهای را حمل میکرد، امر کردند که پیکانهای آنها را بردارد، تا مبادا سبب مجروح ساختن مسلمانی گردد.
2) همانطوری که کشتن مسلمان روا نیست، مجروح ساختن، و ریختن خون اندک وی نیز روا نیست.
3) ولی امر مسؤول است که امنیت جان و مال رعیت را تامین نماید.
4) پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر مسلمانان رؤوف و رحیم بودند، و این مصداق این قول خداوند متعال است که میفرماید: ﴿لَقَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ عَزِيزٌ عَلَيۡهِ مَا عَنِتُّمۡ حَرِيصٌ عَلَيۡكُم بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ ١٢٨﴾ [التوبه: 128]، یعنی: به تحقیق پیامبری برای شما آید که رنجهای شما بر او گران میآید، و به هدایتتان اصرار دارد، و بر مؤمنان رؤوف و مهربان است.
[72]- نامش عبدالله بن قیس اشعری است، از کسانی است که در اول مسلمان شده بودند، عمر بن خطاب او را امیر بصره مقرر نمود، ولی عثمان بن عفان او را عزل کرد، و باز بنا به طلب مردم بصره او را امیر آنجا مقرر نمود، و چون خلافت به علی بن ابیطالب رسید، امارتش را تایید کرد، و در سال چهل و دو هجری در مکه، و یا در کوفه وفات یافت، أسد الغابه (5/308-309).
[73]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) این حدیث هم مانند احادیث بسیار دیگری که در این مورد آمده است، دلالت بر این دارد که اسلام برای انسانها اهمیت خاصی قائل است، و اجازه نمیدهد که کسی سبب آزار و اذیت دیگران گردیده و جانشان را ولو آنکه به مجروح ساختن آنها باشد، به خطر انداز.
2) حمل سلاح اگر سبب ضرر رسانی به دیگران نشود، و امنیت عمومی را اخلال نکند، روا است.
[74]- وی حسان بن ثابت ابن منذر انصاری شاعر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم است، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برایش منبری میگذاشتند، و حسان بر بالای آن منبر مفاخر نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم بیان میکرد، وی به سن یکصد و بیست سالگی در سال پنجاه هجری وفات یافت، أسد الغابه (2/5-7).
[75]- از احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) شعر گفتن اگر در بیان و تایید حق باشد، کار خوب و مرغوبی است، و آن شعری مکروه و یا حرام است که مشتمل بر حرام، مانند وصف زن و شراب، و خط و رخسار، و زلف و کاکل باشد، و ترغیب به کارهای بد، و یا هجو بیگناهان و امثال این چیزها باشد، در سنن ترمذی از عائشه رضی الله عنها روایت است که گفت: پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای حسان در مسجد منبری میگذاشتند، و وی بر بالای آن منبر بالا میشد، و کفار را هجو میکرد.
2) سرودن شعر – با شروطی که ذکرش رفت – در مسجد روا است.
3) کسی که برای خدا و دفاع از دین به کاری اقدام مینماید، مورد تأیید خداوندی قرار میگیرد.
4) اگر کفار مسلمانان را هجو نمیکردند، و یا بد نمیگفتند، نباید به هجو و بد گفتن آنها اقدام نمود، زیرا شاید عکس العمل نشان داده و خدا و رسولش را دشنام بدهند، خداوند متعال میفرماید: ﴿وَلَا تَسُبُّواْ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَسُبُّواْ ٱللَّهَ عَدۡوَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖ﴾ [الأنعام: 108]، یعنی: کسانی که غیر خدا را میخوانند، دشنام ندهید مبادا آنها را روی دشمنی و جهالت خدا را دشنام بدهند، بنابراین هجو کفار و بد گفتن آنها جز در وقت ضرورت، و در حالت معامله بالمثل در وقت دیگری جواز ندارد.
[76]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) جواز بازی کردن با اسلحه در مسجد.
2) جواز نظر کردن زن بسوی مردها، و لزوم روی پوشیدن از آنها.
3) حسن خلق معاشرت نیک پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم با خانوادۀشان.
4) فضیلت عائشه رضی الله عنها و مقدار محبت پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نسبت به وی.
[77]- وی کعب بن مالک بن أبی کعب انصاری سلمی است، این همان شخصی است که از غزوۀ بدر، و غزوۀ تبوک تخلق نموده و به این دو غزوۀ اشتراک نکرده است، و یکی از سه کسی است که توبۀشان قبول شده است، و تفصیل قصۀ قبول توبهاش بعد از این در متن همین کتاب خواهد آمد، در زمان خلافت علی بن ابی طالب رضی الله عنه وفات یافت، (الإصابه: 3/302).
[78]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) برای طلبگار روا است که از قرضدار در داخل مسجد طلب قرض خود را بکند.
2) حاکم مسلمان باید به طوری که مصلحت میبیند، بین متخاصمین صلح برقرار سازد.
3) اگر از قرض شخص قرضدار چیزی برایش کم میشود، باید باقی ماندۀ قرض را را بدون معطلی اداء نماید، زیرا اگر هم از قرضش چیزی کم شود، و هم ادای قرضش از وقت معینش به تاخیر بیفتد، طلبگار متضرر میگردد.
4) طلب پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از آن شخص که چیزی از قرض خود را برایش کم کند، امر ارشاد بود نه امر و جوب، بنابراین، اگر طلبگار نخواسته باشد که چیزی از قرض خود را کم کند، کسی حق ندارد که او را به این کار مجبور سازد.
5) بلند کردن آواز در مسجد که به جهت احقاق حق باشد، و به مرحلۀ اذیت مردم نرسد، باکی ندارد.
6) خرید و فروش درمسجد کار مناسبی نیست.
[79]- این شک که آن شخصی که مسجد را جارو میکرد، مرد و یا زنی بود، از راوی است، و در روایت دیگری به طور یقین آمده است: کسی که مسجد را جارو میکرد، زنی بود.
[80]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) جارو کردن و تنظیف مسجد کار خوب و نیکی است.
2) اگر خوف فتنه نباشد، زن میتواند در مسجد خدمت نماید.
3) کسی که کارش را به اخلاص انجام میدهد، باید کارش مورد تقدیر قرار گرفته و برایش مکافات داده شود.
4) نماز خواندن بر قبر مردۀ که بر وی نماز جنازه خوانده نشده باشد، روا است، گرچه بعضی از علماء نماز خواندن بر قبر را به طور مطلق جواز دادهاند.
[81]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) مراد از آیات متعلق به سودخواری این قول خداوند متعال است، که میفرماید: ﴿ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ ٱلرِّبَوٰاْ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِي يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ مِنَ ٱلۡمَسِّۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡبَيۡعُ مِثۡلُ ٱلرِّبَوٰاْۗ وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلۡبَيۡعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰاْ......﴾ یعنی: کسانی که سود میخورند برنمیخیزند مگر مانند کسی که وسوسۀ شیطان او را دیوانه کرده باشد، این به کیفر آن است که گفتند خرید و فروش مانند ریا است، خداوند خرید و فروش را حلال، و سود را حرام کرده است......
2) سودخواری از گناهان کبیره است، و در موردش قرآن کریم و احادیث نبوی وعیدهای شدیدی آمده است، از آن جمله این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که میفرمایند: «سودخواری هفتاد و چند مرتبه استف [گناه] کمترین مرتبۀ آن مانند آن است که شخص با مادرش در پیش روی مردم زنا کند.
3) همانطوری که سودخواری از گناهان کبیره است، شرابخواری نیز از گنانهان کبیره است، و در مورد شرابخواری نیز وعیدهای شدیدی آمده است، از آن جمله این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که میفرمایند: «خداوند بر خود لازم گردانیده است که چهار گروه را به بهشت نبرد، و از نعمتهای بهشت برای آنها نچشاند: [که عبارت اند از]: شرابخوار، سودخوار، کسی که مال یتیم را به غیر حق میخورد، و کسی که پدر و مادرش را آزار میدهد».
[82]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) از جملۀ ملک و سلطنت سلیمان علیه السلام آن بود، که عالم جن تحت تصرف او بودند، و اگر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم آن دیو را به پایۀ مسجد میبستند، آن اختصاص که تصرف بر عالم جن باشد، برای سلیمان علیه السلام باقی نمیماند.
2) برای بشر این امکان هست که جنیان را ببینند، ولی بعضی از علماء نظرشان این است که این امر خاص برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بود، و برای دیگران این قدرت وجود ندارد.
3) بسته کردن اسیر در مسجد جواز دارد، و امام بخاری رحمه الله عنوان حدیث را همین چیز قرار داده است، و همانطوری که بستن اسیر در مسجد روا است، بستن و نگهداشتن هرکسی دیگری که بر ذمهاش حقی است، مانند قرضدار، ضامن و امثال آنها و بخواهد که از دادن حق شانه خالی کرده و بگریزد، بستن و نگهداشتنش در مسجد نیز جواز دارد.
[83]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) تداوی کردن و سرپرستی از مریض در مسجد جواز دارد.
2) ولی امر باید برای اشخاص با منزلت، توجه خاصی داشته باشد.
3) گرچه ملوث ساختن مسجد روا نیست، ولی روی ضرورت باکی ندارد، و چون در آن وقت از یک طرف داخل مسجد خاکی بود، و از طرف دیگر جای دیگری برای تداوی و سرپرستی از مریضان نداشتند، از این جهت از سعد رضی الله عنه در داخل مسجد سرپرستی میکردند، ولی اکنون که جاهای خاصی برای تداوی مریضان و سرپرستی از آنها وجود دارد، اگر ضرورت مبرمی نباشد، نباید مریضان را در مسجد بستری کرد.
[84]- از احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) شخص مریض و معذور میتواند سواره به هرشکلی که برایش میسر باشد، طواف نماید.
2) اگر بدون عذر کسی سواره طواف کرد، در نزد احناف طوافش با کراهت صحت دارد، ولی در نزد امام شافعی رحمه الله چنین طوافی صحت ندارد، دلیل امام شافعی رحمه الله این قول پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که میفرماید: «طواف بر خانه نماز است» و همانطوری که نماز خواندن سواره بدون عذر جواز ندارد، طواف کردن سواره نیز بدون عذر جواز ندارد، و دلیل احناف این قول خداوند متعال است که میفرماید: ﴿وَلۡيَطَّوَّفُواْ بِٱلۡبَيۡتِ ٱلۡعَتِيقِ ٢٩﴾ [الحج: 29]، یعنی: و به خانۀ عتیق طواف کنند، و آیۀ مبارک طواف را به حالت معینی خاص نساخته است.
ولی باید گفت: که بسیاری از آیات به طور مطلق و یا عام میآید، ولی احادیث نبوی است که آن مطلق را مقید، و آن عام را خاص میسازد، و شاید از اینجا است که احناف رحمهم الله طواف سواره را، مکروه دانسته و حتی گفتهاند: اگر کسی طواف را بدون عذر سواره انجام داد، تا وقتی که که در مکه است، آن را دوباره انجام دهد، پس گویا در این مسئله فرق بسیاری بین مذهب احناف و شوافع وجود ندارد، والله تعالی أعلم بالصواب.
3) در صورت حاجت، آوردن حیوان حلال گوشت در مسجد روا است.
4) شخصی که سواره طواف میکند، بکوشد که از جایی که مردم پیاده طواف میکند، دورتر باشد، تا سبب اذیت آنها نگردد.
[85]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) آن دو نفری که از نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برآمدند، یکی: عبَّاد، بن بشیر، و دیگری أُسَیْد بن حُضَیر بود.
2) امام عینی رحمه الله میگوید: «این حدیث به طور صریح دلالت بر کرامات اولیاء دارد، ورد بر کسانی است که از کرامات اولیاء منکر هستند، و کرامت برای اولیاء در همۀ عصور واقع شده است» و برای نمونه چندین مثال را از کرامات صحابه و غیر صحابه ذکر کرده است.
[86]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) محبت به معنی دوستی است، و خلت مرتبۀ بالاتر از محبت است، و محبوبترین مردمان در نزد پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ابوبکر صدیق رضی الله عنه بود، ولی رابطۀ (خلت) نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم با خداوند عزوجل بود، و چون قلب نبی کریم در مرتبۀ (خلت) از محبت و مراقبت خداوندی سرشار گردیده و به اوج و کمال خود رسیده بود، لذا جایی برای این نوع رابطه با دیگری باقی نمانده بود.
2) دوستترین صحابه و خصوصیترین صحابه برای پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم ابوبکر صدیق رضی الله عنه بود.
3) ابوبکر صدیق رضی الله عنه داناترین صحابه بود.
4) اگر کسی سبب انجام دادن کار خوب و مؤثری میشود، باید (ولی امر) از این کارش تقدیر به عمل آورد.
5) مسجد را نباید راه رفت و آمد مردم قرار داد.
[87]- خلیل به معنی دوست خاص است، و این نوع دوستی، خاص بین پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم و بین خداوند عزوجل بود.
[88]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) این گفته پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که «و فداکارترین مردمان برایم در جان و مال خود، ابوبکر است»، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم طوری که در احادیث دیگری آمده است این موضوع را توضیح داده و فرمودند: «از مال خود بلال را آزاد ساخت، و مصرف راه هجرتم را داد، و دخترش را برایم به نکاح داد»، و مقدار مالی را که ابوبکر رضی الله عنه در راه خدا مصرف کرده بود، طوری که عائشه رضی الله عنها میگوید: (شصت هزار درهم) بود، و این تمام دارائی ابوبکر رضی الله عنه بود، زیرا بعد از این که مال را در راه خدا خرج کرد، اولادش از وی پرسیدند: برای ما چه نگهداشتی؟ گفت: خدا و رسولش را.
2) در این گفتۀ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که: «و اگر از امت خود برای خود خلیلی انتخاب میکردم، همانا ابوبکر را انتخاب مینمودم، ولی برادری و دوستی اسلامی او از دیگران بیشتر است»، توضیح این امور لازمی است:
أ- علاقۀ قلبی که بین یک شخص و شخص دیگر میباشد، به نام صداقت، مودت، محبت، و خلت یاد میشود، و خلت بالاترین درجۀ این مفاهیم است، تا جایی که قلب را کاملا پُر میکند، و این علاقۀ بود که بین پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم و پروردگارش وجود داشت.
ب- در حدیث دیگری از ابی بن کعب آمده است که گفت: «آخرین باری که نزد پیامبر شما رفتم، پنج روز پیش از وفاتشان بود، در این وقت میگفتند که «هیچ پیامبری نبوده است مگر آنکه از امت خود خلیلی داشته است، و خلیل من ابوبکر است، و خداوند همانطوری که ابراهیم را خلیل خود قرار داده است، مرا خلیل خود قرار داده است».
ولی در صحیح مسلم آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم پیش از وفات خود به پنج روز فرمودند که: «من از اینکه از شمایان کسی را برای خود خلیل انتخاب کنم، به خدا پناه میجویم»، و بعد از صحت حدیث ابی بن کعب بین این دو حدیث اینطور جمع کردهاند که: چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم از روی تواضع و جهت تعظیم پروردگار خود از خلیل گرفتن بیزاری جست، خداوند چون از آرزوی نبی خود در خلیل گرفتن ابوبکر رضی الله عنه آگاه بود، برایش اجازه داد تا ابوبکر را برای خود خلیل بگیرد.
3) این گفتۀ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم که: «دروازۀ هیچ خانۀ را در مسجد باز مگذارید، مگر دروازۀ [خانۀ] ابوبکر را»، این سخن را پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم وقتی گفتند که عدۀ از صحابه که خانههایشان به جوار مسجد بود، برای خود دریچه از داخل مسجد باز کرده بودند، و از جملۀ این اشخاص ابوبکر صدیق رضی الله عنه بود، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم امر کردند که همۀ دریچهها بسته شود، مگر دریچۀ خانۀ ابوبکر .
در احادیث دیگری آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «تمام دروازهها را ببندید مگر دروازۀ خانه علی را»، و به این اساس همانطوری که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای ابوبکر صدیق رضی الله عنه اجازه دادند که دریچۀ خانهاش بسته نشود، برای علی رضی الله عنه نیز اجازۀ دادند، و در این صورت این مزیت خاص برای ابوبکر صدیق نبود، ولی علماء گفتهاند که خانۀ علی رضی الله عنه تنها یک دروازه داشت، و همان دروازه از مسجد باز میشد، اگر این دروازه را میبستند، برای علی رضی الله عنه راهی برای رفت و آمد به خانهاش باقی نمیماند، ولی خانۀ ابوبکر رضی الله عنه دروازۀ مستقلی از بیرون داشت، و با آنهم برایش اجازه دادند، که دریچۀ خانهاش را از داخل مسجد باز بگذارد، بنابراین اجازه دادن برای بازگذاشتن دروازۀ خانۀ علی رضی الله عنه روی ضرورت بود، و اجازه دادن برای بازگذاشتن دریچ خانۀ ابوبکر رضی الله عنه جهت فضیلت، و البته این به آن معنی نیست که علی رضی الله عنه دارای فضیلت نیست، نه خیر چنین نیست، بلکه فضائل علی رضی الله عنه بسیار است، و مناقبش بیشمار، ولی فضیلت بازگذاشتن دریچه در داخل مسجد، خاص برای ابوبکر رضی الله عنه است، نه برای دیگران.
[89]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) سبب بسته کردن در کعبه آن بود که دیگران داخل نگردیده و سبب ازدحام نشوند.
2) در روایت دیگری آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بین دو ستون نماز خواندند، به طوری که یک ستون را به طرف راست خود، و یک ستون را به طرف چپ خود، و سه ستون را پشت سر خود قرار دادند، و خانۀ کعبه در آن وقت شش ستون داشت، و در روایت دیگری آمده است که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در داخل خانۀ معظمه دو رکعت نماز خواندند.
3) اگر کسی به داخل شدن خانۀ کعبه مشرف میشود، مستحب است که در بین دو پایۀ که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز خواندهاند، دو رکعت نماز اداء نماید، در سال (1395) هجری قمری این شرف برایم میسر گردید که به خانۀ کعبه داخل شوم، دیدم جایی را که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز خوانده بودند، به سنگهای گلابی رنگ متمایل به سرخی فرش کردهاند، و اینکه آیا بعد از اعادۀ تعمیری که به خانۀ معظمه چهار و یا پنج سال پیش صورت گرفت، همانجا به همان حال باقی مانده است و یا نه؟ نمیدانم.
[90]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) با در نظر داشت این حدیث، و احادیث دیگری که در مورد نماز نفل آمده است، بعضی از علماء میگویند: بهتر آن است که نماز نفل (دو رکعت) (دو رکعت) خوانده شود، امام ابوحنیفه رحمه الله میگوید: (چهار رکعتی) خواندن بهتر است، و امام محمد و امام ابویوسف رحمهما الله میگویند: بهتر آن است که نماز شب (دو رکعتی) و نماز روز (چهار رکعتی) باشد، و البته هرکدام برای خود دلیلهای دارند که شرح آن به درازا میکشد.
2) نظر به ظاهر این حدیث عدۀ از علماء میگویند که نماز وتر یک رکعت است، ولی نظر به احادیث دیگری که در این مورد آمده است، احناف وعدۀ دیگری از علماء میگویند که نماز وتر سه رکعت است، و به احادیث بسیاری تمسک میجویند، از آن جمله حدیث علی رضی الله عنه است که میگوید: «پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم وتر را سه رکعت میخواندند، و در این سه رکعت، نُه سوره از سورههای مفصل را تلاوت میکردند، در هررکعتی سه سوره، و آخر این سورهها ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ١﴾ بود».
امام ترمذی بعد از ذکر این حدیث میگوید: (و در این باب از عمران بن حصین، و عائشه، و ابن عباس، و ابیایوب، و عبدالرحمن بن أبیأبزی، از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت شده است)، و امام ترمذی در ادامه میگوید: نظر عدۀ از علمای صحابۀ پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم همین چیز است، و رأیشان این است که شخص باید وتر را سه رکعت بخواند، سنن الترمذی (2/323-324)، حدیث شماره (460).
ولی چون در این مورد از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم حالت متعددی در نفل خواندنشان روایت شده است، لذا طوری که امام سفیان ثوری رحمه الله میگوید: روا است که وتر پنج رکعت، یا سه رکعت، و یا یک رکعت خوانده شود، ولی امام سفیان ثوری در اخیر میگوید: (و خودم میخواهم که وتر را سه رکعت بخوانم)، سنن الترمذی (2/324).
3) باید آخرین نمازی که در شب اداء میگردد، نماز وتر باشد.
[91]- وی عبدالله بن زید بن ثعلبۀ انصاری است، در تمام غزوات با پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم اشتراک داشت، و این همان شخصی است که الفاظ اذان را به خواب دید، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم برای بلال امر کردند که به همان الفاظ اذان بدهد، تاریخ وفاتش برایم معلوم نشد، أسد الغابه (3/165-167).
[92]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) به پشت خوابیدن در مسجد جواز دارد.
2) گذاشتن یکپا بر بالای پای دیگر در حالی که شخص به پشت غلتیده باشد، در نزد بعضی از علماء مکروه است، زیرا احتمال دارد که سبب کشف عورتش شود، وعدۀ دیگری از علماء آن را مکروه نمیدانند، و به روایات زیادی آمده است که صحابههای بسیاری در حالی که به پشت غلتیده بودند، یکپای خود را بر بالای پای دیگر خود میگذاشتند، و چون این عمل را نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم انجام دادهاند، بنا به این قاعده که میگوید: عمل نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم در اصل برای تشریع است، دلالت بر جواز این عمل میکند، مگر آنکه سببی وجود داشته باشد، که از نگاه شرعی مانع این کار نسبت به دیگران شود.
[93]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) نمازی که با جماعت خوانده میشود، نسبت به نمازی که در خانه و یا در بازار، و یا در باغ و صحرا، و یا در هرجای دیگری تنها خوانده میشود، بیست و پنج درجه فضیلت دارد.
2) مراد از بخشش یکی از لغزشها که به سبب وضوء ساختن و نماز خواندن حاصل میشود، گناه صغیره است نه کبیره، زیرا در قرآن کریم و در احادیث نبوی آمده است که انجام دادن اعمال نیک وقتی سبب آمرزش گناه میشود، که این شخص از گناهان کبیره اجتناب ورزیده باشد، خداوند متعال میفرماید: ﴿إِن تَجۡتَنِبُواْ كَبَآئِرَ مَا تُنۡهَوۡنَ عَنۡهُ نُكَفِّرۡ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ﴾ یعنی: اگر از گناهان کبیره که از ارتکاب آنها منع شدهاید، خودداری نمائید، گناهان صغیرهتان را میبخشیم، و پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میفرمایند: «نمازهای پنجگانه، و از یک جمعۀ تا جمعه دیگر، و از یک رمضان تا رمضان دیگر سبب کفارۀ گناهانی است که در بین اینها واقع میشود، به شرط آنکه از گناهان کبیره اجتناب به عمل آمده باشد».
[94]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم مردم را به همکاری و همدستی و تعاون با یکدیگر دعوت نمودند، این دعوت خویش را به عمل حسی و ظاهری برای آنها تمثیل نموده و گویا برای آنها گفتند: همانطوری که انگشتان اگر با یکدیگر یکجا میشوند، سبب آن میشود که قوت آنها بیشتر شود، به همان طریق، اگر مسلمانها باهم همدستی میکنند، این همدستی آنها سبب آن میشود که دارای قوت و حیثیت بیشتری و بهتری شوند، و بالمقابل اگر متشتت و متفرق میگردند، از قدرت و حیثیت و توان آنها میکاهد.
[95]- راوی حدیث متیقن نبوده و خوب به خاطر نداشته است که این نماز چهار رکعتی را که دو رکعت خوانده بودند، نماز پیشین بوده است، و یا نماز عصر، ولی با مراعات امانت آنچه را که به خاطر داشته است، بدون کم و کاست روایت کرده است، پس آنچه که یقین است این است که این نماز، یکی از این دو نماز بوده است، و اینکه کدام یک از این دو نماز بوده است، معلوم نیست.
[96]- تشبیک انگشتان عبارت از آن است که: انگشتان یک دست را داخل انگشتان دست دیگر بنماید.
[97]- از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه:
1) ظاهر حدیث دلالت بر این دارد که اگر کسی سهو کرد، و از جای خود برخاست، و رفت، و باز بیادش آمد، برایش روا است که برگردد، و نمازش را کامل نموده و سجدۀ سهو انجام دهد، ولی نظر به این حدیث و احادیث دیگری که در این مورد آمده است، علماء در این مسأله نظریات مختلفی ابراز داشتهاند، امام مالک رحمه الله میگوید: کسی که در چنین موقفی قرار میگیرد، تا وقتی که وضویش نقض نشده است، هر وقت که بیادش آمد، میتواند باقیماندۀ نمازش را کامل نموده و سجدۀ سهو انجام دهد، امام شافعی رحمه الله میگوید: کسی که بعد از سلام دادن از جایش حرکت کند، نمازش باطل میشود، و باید نمازش را از سربخواند، امام ابوحنیفه رحمه الله میگوید: اگر بعد از خواندن دو رکعت سلام داد، در صورتی که بعد از سلام دادن رویش از قبله منحرف نشده باشد، و سخن نزده باشد، میتواند باقیماندۀ نماز خود را کامل نماید، و سجدۀ سهو انجام دهد، ولی اگر رویش از قبله منحرف شد، در صورتی که هنوز در مسجد باشد، بازهم برایش روا است که نماز خود را کامل نماید، ولی اگر از مسجد خارج شده بود، نمازش فاسد گردیده و کامل کردن نماز برایش جواز ندارد.
2) اگر کسی به گمان آنکه نمازش کامل شده است، سخن زد، در نزد جمهور علماء نمازش فاسد نمیشود، ولی امام ابوحنیفه و یاران وی، و ثوری رحمهم الله میگویند که: سخن زدن سبب فساد نماز میگردد، خواه به قصد باشد، و خواه به سهو.
3) اگر کسی کاری را انجام داد و فراموش کرد که آن کار را انجام داده است، و به این اساس گفت که: من آن را انجام ندادهام، دروغگوی گفته نمیشود.
4) ملقب ساختن شخص به لقب به دو شرط جواز دارد: شرط اول آنکه: این لقب سبب توهین برای آن شخص نشود، و شرط دوم آنکه: از این لقب بد آن شخص نیاید، و اگر یکی از این دو شرط فوت گردید، ملقب ساختن شخص به چنین لقبی جواز ندارد.
[98]- (ذو الحلیفه) میقات مشهور مدینۀ منوره است، و به طرف جنوب غرب مدینۀ منوره قرار دارد، و فاصله آن از حرم نبوی حدود (ده) کیلو متر است.
[99]- از مسائل و احکام متعلق به این حدیث آنکه:
1) در مورد مسجد (ذو الحلیفه) قبلا معلومات کافی ارائه نمودیم، و آنچه را که در اینجا قابل تذکر میدانیم این است که مسجد فعلی (ذو الحلیفه) عین همان مسجدی نیست که پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در آن نماز خواندهاند، و ابن عمر رضی الله عنهما از آن نام میبرد، بلکه مسجدی است از ابنیه آل سعود که در جای آن مسجد اعمار گردیده است.
2) آثار و اماکن دیگری را که عبدالله بن عمر رضی الله عنهما در این حدیث و احادیث هشتگانۀ بعدی از آنها نام میبرد، مرور زمان و حوادث دهر از بین بیرده است، و حتی نامی هم از آنها باقی نمانده است، خودم با امکانات محدودی که در اختیار داشتم، در مورد این اماکن جستجو نمودم، ولی سراغی از آنها نیافتم، و چیزی که از آنها سراغ یافتم نام بعضی از قریهجات بود، مانند: قریه (هرشی) و منطقۀ (روحاء) و (رویثه) و امثال اینها، ولی از مساجد و تپهها و درختها و امثال این چیزها، نه تنها آنکه از آنها چیزی باقی نمانده است، بلکه – تا جایی که برای من معلوم شد هیچکس از آنها جزئیترین اطلاعی هم ندارد.
3) ابن عمر رضی الله عنهما نظرش این بود که باید از تمام آثار نبوی جستجو گردیده و آنچه را که نبی کریم صل الله علیه و آله و سلم در اماکن مختلف انجام دادهاند، باید به همان شکل بالأخص در مسائل عبادات انجام داد، و این عملش را همگان در مناقبش ذکر نمودهاند، و حتی امام عینی رحمه الله میگوید که: ابن عمر رضی الله عنهما به این اماکن تبرک هم میجست.
ولی بالمقابل پدرش عمر بن خطاب رضی الله عنه نظری مخالف این نظر داشت، معرور بن سوید روایت میکند که عمر رضی الله عنه در یکی از سفرهایش نماز ظهر را در جای معینی اداء نمود، بعد از آن به جای دیگری رفت، کسانی که با وی بودند آمدند و گفتند که: مگر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در اینجا نماز خواندهاند؟ عمر رضی الله عنه گفت: اهل کتاب از این جهت گمراه شدند، که آثار پیامبران خود را جستجو نموده، و در جای آن کنیسه و معبد ساختند، کسی که وقت نمازش داخل شد، [بدون در نظر داشتن جای معینی] نماز خود را بخواند، ورنه برود.
[100]- (روحاء): نام قریهای است بین مکۀ مکرمه و مدینۀ منوره، و طوری که یاقوت حموی میگوید: وقتی که (تُبَّع) پادشاه یمن از جنگ اهل مدینه فارغ شد و به طرف مکه میرفت، در همینجا توقف کرده و استراحت نمود، و از این جهت اینجا را به نام (روحاء نام نهاد، و چون از (کثیر) پرسیدند که چرا اینجا را (روحاء) نامیدند؟ گفت: به سبب آنکه جای فراخ و خوش آب و هوائی است، معجم البلدان (2/427).
[101]- طوری که قبلا هم یادآوری نمودیم، از اماکن و آثاری که در این احادیث ذکرش میآید، تقریبا هیچ چیزی باقی نمانده است، مثلا: از آنچه که در این حدیث از آنها یاد میشود، مانند: مسجد کوچک، مسجد که کنار روحاء قرار دارد، راهی که به طرف مکه میرود، و مسجد کلان و امثال اینها، هیچ اثر و خبری نیست.
[102]- (رُوَیْثَه): نام قریهای است، بین مکۀ مکرمه و مدینۀ منوره، و (رُوَیْثَه) مشتق از (ترَبُّث) است به معنی درنگ کردن، نه از (روث) که به معنی سرگین است، و اینجا را از این جهت (رُوَیْثَه) نامیدند که چون (تُبَّع) از جنگ اهل مدینه برگشت و به طرف مکۀ مکرمه میرفت، در اینجا توقف نمود، و چون توقفش در اینجا به درازا کشید، و از رفتن به تاخیر افتاد، اینجا را (رُوَیْثَه) نامید، و بین مدینۀ منوره تا (رُوَیْثَه) یک شب راه است، و جای دیگری بین بصره و کوفه هم به همین نام یعنی: (رُوَیْثَه) وجود داشته است، و اینکه اکنون هم وجود دارد یا نه معلوم نیست، معجم البلدان (2/449).
[103]- (عَرْج) به فتح عین، و سکون راء، به معنی: شتر فراون است، این منطقه و یا این قریه را (تُبَّع) به این نام، نامگذاری کرد، و سببش آن بود که چون از جنگ مردم مدینه برمیگشت و به طرف مکۀ مکرمه میرفت، و به اینجا رسید، دید که شترهای فروانی این طرف و آن طرف میرود، آن را (عَرْج) نامیده، و فاصله بین (عَرْج) و بین مدینۀ منوره هفتاد و هشت میل است، معجم البلدان (3/309).
[104]- (هَرْشَى): به فتح هاء، و سکون را، و فتح شین، و یاء مقصوره، عبارت از تپهای است در نزدیک (حُجْفَه)، و به بحر نزدیک است، و کسی که به (هَرْشَى) باشد، بحر را دیده میتواند، و (هَرْشَى) در راه بین مدینۀ منوره و مکۀ مکرمه قرار دارد، معجم البلدان (4/472).
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر