احکام جنازه حاوی اموری میباشد:
1- لزوم صبر و بردباری به هنگام مصایب:
بر هر مسلمان متعهدی لازم است به هنگام بروز مشکلات و بلایای مختلف صبر و شکیبایی پیشه کرده و دچار اضطراب و بیتابی نشود، چون خداوند متعال و پیامبر بزرگوراش صل الله علیه و آله و سلم در بسیاری از آیات و احادیث صبر و استقامت را برای مسلمانان دستور فرمودهاند، البته اشکالی ندارد بیمار در پاسخ سؤالات مردم اظهار بیماری و درد و اندوه کند و خدا را حمد و ثنا گوید.
واجب است انسان مسلمان برادر بیمارش را عیادت و جویای احوالش شود، زیرا پیامبر رحمت صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«أطعموا الجائع، وعُودوا المريض، وفُكُّوا العاني -الأسير-»[1].
«گرسنه را غذا دهید، از بیمار عیادت کنید و اسیر را آزاد نمایید».
سنت است در هنگام عیادت دعای شفا، توصیه به صبر و سخنان دلپذیر گفته شود، چنانکه نباید عیادت طولانی باشد، و پیامبر صل الله علیه و آله و سلم هرگاه به عیاد بیماری میرفت میفرمود:
«لا بأس، طُهورٌ إن شاء الله»[2].
«انشاء الله باعث کفارهی گناهان میشود».
مسلمان نیز باید هنگام عیادت چنین دعایی را در حق بیمار انجام دهد.
3- لزوم حسن ظن نسبت به خدا در هنگام بیماری
برای انسان مسلمان لازم است وقتی بیمار شد و به بستر مرگ افتاد، نسبت به خداوند مهربان حسن ظن داشته که وی را مشمول رحمت و مغفرت خویش قرار میدهد. پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در این زمینه میفرماید:
«لا يموتن أحدكم إلا وهو يحسن بالله الظن»[3].
«نباید هیچیک از شما بدون داشتن حسن ظن به خدا از دنیا برود».
بر هر مسلمانی لازم است وقتی برادر مؤمنش را در حال احتضار دید، شعار توحید را به آرامی و مهربانی کنار سرش بگوید تا وی نیز تکرار نماید وقتی آن را بر زبان جاری ساخت، دست بردارد. این امر بدین امید است که آخرین گفتارش در دنیا شعار توحید باشد و وارد بهشت گردد، زیرا پیامبر مهربان صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«لقنوا موتاكم: لا إله إلا الله»[4].
در جایی دیگر میفرماید: «من كان آخر كلامه: لا إله إلا الله دخل الجنة»[5].
«هرکه آخرین سخنانش شعار توحید باشد، وارد بهشت میشود».
لازم است در صورتی که میت بدهکار باشد در پرداخت بدهیهایش عجله شود، ابوهریره رضی الله عنه از پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نقل میکند که فرمود:
«نفس المؤمن معلقة بدينه، حتى يُقضى عنه»[6].
«جان انسان مسلمان به بدهیش وابسته است تا برایش پرداخت میشود».
6- گفتن «إنا لله وإنا الیه راجعون» و دعاکردن و شکیبایی:
لازم است بستگان میت به ویژه در حال جان دادنش، صبر پیشه کنند، چون پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«إنما الصبر عند الصدمة الأولى».
«ارزش صبر در لحظات نخستین مصیبت است».
همچنین لازم است بسیار دعا کنند و «إنا لله وإنا إلیه راجعون» را زیاد بگویند، زیرا پیامبر صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«ما من عبد تصيبه مصيبة، فيقول: إنا لله وإنا إليه راجعون، اللهم آجرني في مصيبتي واخلف لي خيراً منها، إلا آجره الله تعالى في مصيبته، وأخلف له خيراً منها»[7].
«هر بندهای به مصیبتی گرفتار آید و بعد از گفتن: «إنا لله وإنا إلیه راجعون» بگوید: خدایا! مرا بر این مصیبت پاداش عطا فرما و جایگزین بهتری را ارزانی ده، خداوند وی را پاداش داده و جایگزین بهتری نیز به او خواهد داد».
در جایی دیگر مؤمنان را چنین نوید میدهد:
«ما لعبدي المؤمن جزاء إذا قبضت صفيه من أهل الدنيا ثم احتسبه إلا الجنة»[8].
«هر بنده مؤمنی در وقت مرگ دوستش پاداش اخروی را امید داشته باشد، جز بهشت، پاداش دیگری ندارد».
هرگاه مسلمانی - بزرگ یا کوچک - جان سپارد، بدون در نظر گرفتن سالم بودن بدنش غسل داده میشود. و کسی که در جبههی جنگ با کفار به درجه رفیع شهادت نایل آمده غسل نمیگردد، زیرا پیامبر رحمت راجع به این گروه سرافراز میفرماید:
«لا تغسلوهم، فإن كل جرح، أو كل دم يفوح مسكاً يوم القيامة»[9].
«آنان را غسل ندهید، چون در روز قیامت هر زخم یا قطره خونی بوی مسک میدهد».
(أ) حداقل آنچه که معنی غسل تحقق یافته و رفع گناه میشود، به این صورت است که نجاسات روی جسد زدوده شده و بر تمامی جسد آب جاری شود.
(ب) کیفیت غسل مستحب و کامل:
اینکه جنازه را بر چیزی مرتفع بگذارند و شخصی صالح و امین غسل آن را بر عهده گیرد، پس شکمش را به آرامی مالش میدهد تا آنچه در آن است، خارج شود، سپس پارچه یا دستکشی را در دست قرار میدهد و عورت (پس و پیش) مرده را را شستوشو میدهد، سپس دستکش را بیرون آورده و آنچنان که شخص زنده وضو میگیرد برای میت وضو میگیرد، سپس سایر بدنش را غسل مینماید و سه مرتبه از بالا به پایین مرده را میشوید و اگر پاک نشد پنج مرتبه او را غسل میدهد و در آخرین بار کمیکافور یا سدر یا امثال آن را نیز بدان اضافه میکند.
و اگر مرده زن مسلمانی بود، باید موهای سرش را شانه زد و شسته شود، سپس موهای کنده شده را بدان برگرداند، زیرا پیامبر صل الله علیه و آله و سلم راجع به جنازه دخترش دستور داد: چنین کاری را با موهای سر دخترش انجام دهند. لازم به یاداوری است که باید زنی صالح و امین غسل آن را برعهده بگیرد و کمی از حنوط و امثال آن را بر سرش میگزارد. گفتنی است که زن و شوهر میتوانند همدیگر را غسل دهند.
9- در صورت مشکل بودن غسل از تیمم استفاده میشود:
هرگاه آب کافی برای غسل در دسترس نبود، یا مردی میان چند زن غیر محرم و یا زنی میان چند مرد نامحرم از دنیا رفت، بعد از تیمم، تکفین و نماز به خاک سپرده خواهد شد. تیمم در این شرایط جایگزین غسل میشود، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم در این راستا میفرماید:
«إذا ماتت المرأة مع رجال ليس معهم امرأة غيرها، والرجل مع نساء ليس معهن رجل غيره، فإنهما يُيَمَّمان ويدفنان»[10].
«هرگاه یک زن میان مردانی (نامحرم) و یا یک مرد میان زنانی (نامحرم) از دنیا رفت، تیمم شده و به خاک سپرده میشود».
واجب است نعش انسان مسلمان پس از غسل با پارچهای بزرگ پوشیده شود، زیرا وقتی مصعب بن عمیر رضی الله عنه در غزوه احد به شهادت رسید در ردایی کوچک کفن شد، پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم دستور داد سر و بدنش با آن کفن گردد و برای پوشاندن پاهایش نیز از گیاه «اذخر» استفاده کنند[11]
حدیث بالا بیانگر این امر است که باید تمامی قسمتهای بدن میت کفن شود و در صورت کافی نبودن پارچه موجود از چیز دیگری استفاده گردد.
نماز میت همچون غسل، تکفین و به خاک سپاردن جزو فرضهای کفايی محسوب میشود، یعنی هرگاه عدهای از مسلمانان آنها را انجام دادند تکلیف از گردن سایر مؤمنان برداشته میشود، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم بر جنازه مؤمنان، نماز را اقامه میکرد، و پیش از اینکه مسؤلیت پرداخت بدهی مسلمان فوت کرده بدهکار را نیز برعهده گیرد از اقامه نماز بر روی جنازهاش امتناع ورزیده و میفرمود:
«صلوا على صاحِبِكُم»[12].
«نماز برادرتان را اقامه کنید».
نماز میت نیز همچون سایر نمازها دارای شرایط پاکی از بیوضویی و پلیدی، ستر عورت و رو به قبله ایستادن است، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم نماز میت را هم نماز نامیده و فرمود:
«صلوا على صاحِبِكُم».
«بر برادرتان نماز بخوانید».
پس همان شرایط نماز را برای آن در نظر گرفته میشود.
1- قیام، برای کسی که توانایی دارد.
نیت آوردن، زیرا پیامبر صل الله علیه و آله و سلم فرمود: «إنما الأعمال بالنيات».
2- قرائت سوره حمد.
3- حمد و ثناگویی از خداوند.
صلوات بر پیامبر صل الله علیه و آله و سلم .
4- چهار بار «الله اکبر» گفتن.
5- دعا و سلام دادن.
کیفیت نماز میت عبارت است از:
1- اینکه جنازه را رو به قبله قرار داد.
2- ایستادن مردم پشت سر امام در سه صف، چون پیامبر صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«من صلى عليه ثلاثة صفوف فقد أوجب»[13].
«هرکه سه صف بر وی نماز بخوانند، بهشت را برای خود واجب کرده است».
3- بلندکردن دستان به نیت اقامه نماز بر میت و گفتن «الله اکبر».
4- سپس سوره فاتحه را میخواند سپس تکبیر را گفته و اگر بخواهد دستانش را بلند مینماید و صلوات ابراهیمی را -که در تشهد ذکر شد- بر پیامبر صل الله علیه و آله و سلم میفرستد.
5- تکبیر گفتن و دعا برای میت.
6- گفتن تکبیر سوم.
7- نماز گذار در اینجا اگر خواست میتواند پس از دعا کردن سلام دهد و یا بعد از تکبیر چهارم یک بار به طرف راست سلام دهد، چون نقل شده که: در نماز میت سنت است امام تکبیر گوید، سپس سوره فاتحه را به صورت سری بخواند، آنگاه بر پیامبر صل الله علیه و آله و سلم درود بفرستد و در همه تکبیرها برای میت دعا کند و به دنبال هیچ کدام از آنها قرآن نخواند، و در پایان به صورت سری سلام دهد[14].
دعاهای بسیاری در نماز روایت شدهاند که برخی از آنها عبارتند از:
«اللهم إن فلان ابن فلان في ذمتك وحبل جوارك، فقهِ من فتنة القبر وعذاب النار، وأنت أهل الوفاء والحق. اللهم فاغفر له وارحمه، فإنك أنت الغفور الرحيم. اللهم اغفر لحينا وميتنا، وصغيرنا وكبيرنا، وذكرنا وأنثانا، وحاضرنا وغائبنا.. اللهم من أحييته منا فأحيه على الإسلام، ومن توفيته منا فتوفه على الإيمان. اللهم لا تحرمنا أجره، ولا تضلنا بعده».
«خدایا! فلان پسر فلان در جوار تو قرار دارد پس وی را از سختی و عذاب قبر نگه دار که تو اهل وفا به عهد و حق هستی. بارالها! او را مورد مغفرت و رحمت خویش قرار ده که بسیار آمرزنده و مهربان هستی. خداوندا گناهان زندگان ما، مردگان ما، حاضران و غایبان ما، کوچک و بزرگ ما، مردان و زنان ما را ببخشای؛ خدایا هرکس از ما را که زنده باقی میگزاری، او را بر اسلام زنده نگهدار و هرکس از ما را که میمیرانی، او را بر ایمان بمیران».
اگر میت بچه بود بجای دعای فوق این دعا خوانده میشود:
«اللهم اجعله لوالديه سلفاً وذخراً وفرطاً، وثقّل به موازينهم، وأعظِم به أجورهم، ولا تحرمنا وإياهم أجره، ولا تفتنا وإياهم بعده. اللهم ألحقه بصالح سلف المؤمنين في كفالة إبراهيم، وأبدله داراً خيراً من داره، وأهلاً خيراً من أهله، وعافه من فتنة القبر، ومن عذاب جهنم»[15].
«خدایا! وی را پاداش، ذخیره و شفاعتکننده والدینش قرار ده، خدایا! موازین اخروی ایشان را به وسیله او سنگین گردان، پاداششان را بزرگ و ارزشمند قرار ده، وی را به نیکوکاران پیشین ملحق ساز، او را زیر نظر ابراهیم بگذار و از عذاب دوزخش نگه دار».
تشیع جنازه به عنوان یکی از سنتها و آداب اسلامی به شمار میرود، زیرا پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم مؤمنان را چنین دستور میفرماید که:
«عودوا المريض، وامشوا مع الجنائز تذكركم الآخرة»[16].
«از بیمار عیادت کنید و همراه جنازه نیز راه بروید، چون شما را به یاد آخرت میاندازد».
براساس یکی دیگر از احادیث، شتاب در تشییع جنازه مستحب است، پیامبر صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«أسرعوا، فإن تكن صالحة فخير تقدمونها إليه وإن تكُ سوى ذلك فشرٌّ تضعونه عن رقابكم»[17].
«در تشییع جنازه عجله کنید، چون اگر نیکوکار باشد کار خوبی در حق وی انجام دادهای و اگر هم بدکار باشد شری را از خود دور کردهایید».
یکی دیگر از سنتهای تشییع جنازه راه رفتن جلوی جنازه است، زیرا پیامبر صل الله علیه و آله و سلم و ابوبکر و عمر رضی الله عنهما جلوی جنازه راه میرفتند[18].
و ییامبر رحمت صل الله علیه و آله و سلم پیرامون فضیلت و امتیاز تشییع جنازه میفرماید:
«من اتبع جنازة مسلم إيماناً واحتساباً، وكان معها حتى يُصلى عليها ويفرغ من دفنها، فإنه يرجع من الأجر بقيراطين، كل قيراط مثل أحد (وهو جبل عظيم قرب المدينة)، ومن صلى عليها ثم رجع قبل أن تدفن فإنه يرجع بقيراط»[19].
«هرکه از روی ایمان و انتظار پاداش، جنازه مسلمانی را دنبال کند و تا پس از نماز و به خاک سپاردن همراهش باشد، با دو قیراط (پیمانهای برای وزن کردن) پاداش بر میگردد که هر قیراط به اندازه کوه احد (کوهی بزرگ و در نزدیکی مدینه قرار دارد)، و هرکس پس از نماز خواندن و پیش از به خاک سپاری برگردد یک قیراط پاداش را تصاحب کرده است».
دفن میت (زیر خاک پنهان کردن) جزو فرضهای کفایی به شمار میرود، زیرا خداوند متعال میفرماید:
﴿ثُمَّ أَمَاتَهُۥ فَأَقۡبَرَهُۥ ٢١﴾ [عبس: ٢١].
«بعد او را می میراند و وارد گورش میگرداند».
1- تعمیق قبر به اندازهای که هم جنازه از دستبرد حیوانات درنده و پرندگان در امان باشد و هم بوی آن منتشر نشود، پیامبر نور و رحمت در این خصوص میفرماید:
«احفروا وأعمقوا وأحسنوا، وادفنوا الاثنين والثلاثة في قبر واحد». فقالوا: من نقدم يا رسول الله؟ قال: «قدموا أكثرهم قرآناً»[20].
«قبر را خوب تعمیق کنید، و در صورت ضرورت دو نفر و سه نفر را در قبری دفن نمایید، سؤال شد: کدام یک از آنان را پیشتر دفن کنیم؟ فرمود: آنکه بیشتر با قرآن سروکار داشته است».
2- کندن لحد (شکافی از سمت قبله در کنار قبر) برای میت، چون بر اساس فرموده پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم گر چه شکاف سطح قبر هم جایز است ولی لحد بهتر است، پیامبر صل الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«اللحدُ لنا والشقُّ لغيرنا»[21].
«لحد برای ما و شکاف سطح برای دیگران است».
3- پاشیدن سه مشت خاک از طرف سر میت به داخل قبر، چون – بنابر روایت ابن ماجه با سندی بدون اشکال – پیامبر خدا صل الله علیه و آله و سلم چنان کرده است.
4- داخل کردن جنازه از پایین قبر در صورت امکان و اینکه جنازه بر روی پهلوی راست و رو به قبله گذاشته شود و همچنین باید گرههای کفنش باز شود و از نمایان کردن سر و صورت میت خودداری شود و باید کسی که این کار را بر عهده میگیرد بگوید: «بسم الله وعلی ملة رسول الله صل الله علیه و آله و سلم »، چون پیامبر خدا بر اساس روایتی از ابو داود و حاکم چنان کردهاند.
5- پوشاندن قبر به هنگام گذاشتن جنازه زن در آن، زیرا پیشینیان چنان عمل میکردند.
[1]- بخاری روایت کرده است.
[2]- بخاری روایت کرده است.
[3]- مسلم روایت کرده است.
[4]- قبلا ترجمه شد.
[5]- ابوداود روایت کرده و صحیح است.
[6]- ترمذی روایت کرده است – الوجازة /46.
[7]- مسلم روایت کرده است.
[8]- احمد با سندی صحیح روایت کرده است.
[9]- احمد با سندی صحیح روایت کرده است.
[10]- ابوداود از میان مرسلهای خود و بیهقی روایت کردهاند.
[11]- بخاری روایت کرده است.
[12]- بخاری روایت کرده است.
[13]- ترمذی روایت کرده و آن را جزو احادیث حسن دانسته است.
[14]- شافعی روایت کرده و حافظ نیز سندش را صحیح دانسته است.
[15]- پیشتر ترجمه شد.
[16]- مسلم روایت کرده است.
[17]- بخاری روایت کرده است.
[18]- ابو داود، نسائی و دیگران روایت کردهاند.
[19]- بخاری روایت کرده است.
[20]- ترمذی روایت کرده و تصحیحش هم نموده است.
[21]- احمد، ابو داود، ترمذی روایت کردهاند، گرچه در سند روایت اشکال وجود دارد ولی برخی از علما تصحیحش کردهاند.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر