الف- تعریف لغوی:
اصطلاح"مکی" و"مدنی" از دو کلمه ترکیب یافته است:
1- مکی: منسوب به"مكة"، شهر مکه، سرزمین وحی و زادگاه پیامبراسلام صل الله علیه و آله و سلم است.
به اساس قاعدۀ نسبت حرف"ة" از آخر کلمۀ "مكة"حذف وحرف "یای" نسبتی علاوه گردیده است. ابن مالک در همچو مورد میگوید:
ومثله مما حواه احذف و تا تأنيث أو مدته لا تثبتا[1]
"و همچنان از آخر کلمه- در حالت نسبت- حرف تا وحرف مد حذف کرده میشود".
2- مدنی: منسوب به مدینه، شهر پیامبر صل الله علیه و آله و سلم است.
مدینه: جمع آن: مدن و مداین است، به معنی: شهر، ولی شهر مدینۀ منوره به این نام شهرت دارد.
طبق قاعدۀ نسبت هر اسمی که بروزن "فَعِيلة" باشد، در حالت نسبت، حرف"ی" و"ة" از آن حذف شده، وکسرۀ عین (حرف دوم). به فتحه تبدیل گردیده بر وزن"فَعَلِی"خوانده میشود، مانند صَحَفِی، َمَدِنی، جَرَشِی و...
وفَعَلِی في فَعِيْلة التزم وفُعَلی في فُعَيلة حتم[2]
"فعیله درحالت نسبت "فَعَلی" خوانده میشود، وهمچنان نسبت "فٌعَیله" به طور لازم "فُعَلی" میباشد"
برخی از واژههای علمی- مانند واژههای: "علوم القرآن"، " ناسخ و منسوخ"و...- علاوه بر مفهوم لغوی و قبل از تشخیص کاربرد علمی واصطلاحی آن، به معنی سوم که گستردهتر از مفهوم اصطلاحی آن است، نیز اطلاق میگردد.
واژۀ "مکی و مدنی" نیز از دیدگاه علمای پیشین مفهوم شاملتری نسبت به معنی اصطلاحی آن دارد. ابوالقاسم حسن بن محمد بن حبیب نیشاپوری مفهوم عام "مکی و مدنی" را چنین مشخص نموده است: "علم يبحث منازل القرآن المكی والمدنی وكل ما يتعلق بذلك من ملابسات الأحوال".[3]
"علمیست که در بارۀ موارد نزول قرآن (آیات و سورههای). مکی و مدنی، اوضاع، احوال و متعلقات آن بحث میکند".
آیات و سورههای قرآن از لحاظ تفاوت زمان و مکان نزول دو قسم هستند:
1- سورههای مکی که قبل از هجرت و در دورۀ سیزده سالۀ اول رسالت در مکه و حومههای آن بر پیامبر صل الله علیه و آله و سلم فرود آمدهاند.
2- سورههای مدنی که بعد از هجرت و در دورۀ ده سالۀ رسالت در مدینه ودیگر جاها برپیامبر صل الله علیه و آله و سلم نازل گردیدهاند و این دو نوع سورهها (مکی و مدنی) نه تنها از راه روایت، بلکه از راه درایت و وجود ویژگیها نیز از هم جدا شدهاند که در بحثهای بعدی به طور مشروح خواهد آمد.
منظور از مکی و مدنی بودن سوره:
تعیین اینکه سورهای مکی و یا مدنی است، به تبعیت از اکثر آیات و یا به پیروی از آغاز سوره میباشد. حافظ ابن حجر در این ارتباط میگوید: " فلا يلزم من نزول آية أو آيات من سورة طويلة بمكة إذا نزل معظمها بالمدينة أن تكون مكية، بَلْ الْأَرْجَح أَنَّ جَمِيع مَا نَزَلَ بَعْد الْـهِجْرَة مَعْدُود مِنْ الْـمَدَنِيّ"[4].
"از نزول یک یا چند آیۀ از سورههای طویل که اکثریت آن در مدینه نازل شده باشد، لازم نمیآید که آن سوره مکی شمرده شود، بلکه آنچه در مدینه نازل گردیده، مدنی شمرده میشود".
چون آغاز سورهای در مکه نازل میگشت، نوشته میشد: "مکیه"، سپس آیات بعدی بدنبال آن قرار میگرفت، و هم چنان در صورتیکه بیشتر آیات سوره مدنی بوده، به اساس آن سوره را مدنی شمردهاند، و یا عکس آن.
بنابراین اصل سورۀ اسرا مکی شمرده میشود؛ چون اکثر آیات آن قبل از هجرت نازل گردیده است، و سورۀ مطففین مدنی محسوب میگردد؛ چون آغاز آن به دلیل روایت صحیح[5] از عبدالله بن عباس در مدینه نازل گردیده است:
"لما قدم النبی صل الله علیه و آله و سلم المدينة كانوا من أخبث الناس كيلا، فأنزل الله سبحانه: ﴿وَيۡلٞ لِّلۡمُطَفِّفِينَ١﴾ فأحسنوا الكيل بعد ذلك".[6]
"هنگام ورود پیامبر صل الله علیه و آله و سلم در مدینه، باشندگان مدینه، از لحاظ وزن و پیمانه کردن از بدترین مردمان بودند، خداوند این آیه: ﴿وَيۡلٞ لِّلۡمُطَفِّفِينَ﴾ را نازل فرمود، بعد از نزول این آیه پیمانههاى خود را اصلاح نمودند".
گرچند آیات بعدی آن از لحاظ دقت تعبیر، ایجاز بیان و محتوی به آیات مکی میماند؛ و این امر واداشته است که برخی از سلف این سوره را مکی بشمارند.
علما ودانشمندان فن در اصطلاح مکی و مدنی بودن سورهها و آیات قرآنی، سه ملاک وضابطه دارند:
1- پارهای مکان و محل نزول را در نظر گرفته آن را معیار بازشناسی مکی و مدنی قرار دادهاند، یعنی چنانکه از خود عنوان مکی و مدنی مستفاد میشود:
"مکی آنست که در مکه نازل شده باشد، اگر چه نزول آن پس از هجرت بوده باشد".
و "مدنی آنست که نزول آن در دوران اقامت مدینه صورت گرفته است".[7]
البته کلمۀ مکه شامل اطراف و جوانب آن؛ چون منی، عرفات و حدیبیه نیز میباشد، اطراف مدینه از قبیل بدر، احد، سلع و...ملحق به مدینه است.[8]
اما این تعریف جامع و مانع نیست؛ زیرا آیاتی که در تبوک، بیت المقدس و دیگر سفرهای پیامبر صل الله علیه و آله و سلم نازل شده، آنها را نمیتوان جزوی هیچ یک از این تقسیمبندی قرار داد.[9]
2- دستهای اشخاص را پایه و اساس تقسیمبندی قرار داده میگویند:
"مکی آن سورهها، یا آیاتی است که روی خطاب با مردم مکه دارد، و مدنی آنست که مردم مدینه را مخاطب میسازد".
از اینجا گفتهاند: آنچه در قرآن ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ آمده مکی است، و آن جائیکه به لفظ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ﴾ خطاب شده، مدنی است؛ چه در زمان اقامت پیامبر صل الله علیه و آله و سلم در مکه کفر و بیایمانی غالب بوده، خطاب به مردم مکه چنان میباشد.
ولی در دوران زند گی آن حضرت به مدینه، مردم آن زمان بیشتر به او گرویده بودند وخطاب به اکثر و اغلب رساتر و گیراتر است.[10]
ابو عبید در فضایل القرآن و ابوبکر بن ابی شیبه در مصنف از ابراهیم نخعی چنین نقل میکنند:
"كل شیء في القرآن يا أيها الذين آمنوا أنزل بالمدينة، وكل شیء في القرآن يا أيها الناس نزل بمكة".[11]
این تعریف هم کامل نیست، جای گفتگو، ایراد و مجال بحث زیادی را دارد؛ چه بسیار زیاد است در قرآن که به هیچیک از این دو نوع خطاب نشده، و نمونههای آن اوایل سورههای احزاب، منافقون وغیره میباشد.
گذشته از آن آیاتی است که به اتفاق گفتهاند: مکی است و در آن به ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ﴾ خطاب شده چون آیۀ 77 سورۀ حج، هم چنین در آیاتیکه مسلماً در مدینه نازل شده، ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ بکار رفته است مانند: اول سورۀ نساء و آیههای: 21 و 168سورۀ بقره.؛ پس این تقسیمبندی نیز کامل نیست.[12]
3- اصطلاح مشهور:
جمعی زمان نزول، ترتیب زمانی و مراحل تدریجی پشرفت و گسترش اسلام را محور قرار داده میگویند: "مراد از مکی: نزول آیات قرآنی پیش از هجرت رسول اکرم صل الله علیه و آله و سلم به مدینه است، اگرچه نزول آیهای در جائی جز مکه باشد.
و منظور از مدنی: آیات و سورههای است که بعد از این هجرت نازل شده باشد.
" المكی ما نزل قبل الهجرة، و المدنی ما نزل بعد الهجرة سواء كان بالمدينة أو بغيرها من أی البلاد كان حتى ولو كان بمكة أو عرفة".[13]
چنانکه خود تعریف نشان میدهد که این تقسیمبندی خط فاصل زمانی را در نظرگرفته و بنحوی قطعی و روشنی میان دو زمان را تفکیک و انقسام مینماید و جای اختلاف وگفتگو نمیگذارد.
بنا براین تعریف آیاتی که پس از هجرت در مکه نازل شده، مدنی شمرده میشود؛ مانندآیۀ: ﴿ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ﴾ [المائدة: 3] که روز جمعه در سال حجة الوداع در میدان عرفات نازل شد.
و آیۀ: ﴿۞إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهۡلِهَا﴾ [النساء: 58] در سال فتح مکه در داخل کعبه نازل گردید.
تعریف سوم (تعریف مشهور) برای مکی و مدنی بادر نظرگرفتن عنصر زمان بر تقسیمات و تعریفات دیگر بنابر دلایل زیر قابل ترجیح است:
الف- این تعریف جامع و مانع بوده شامل تمام آیهها و سورههای قرآنی است، و هیچ آیه ویا سورهای از این تقسیمبندی خارج نمیماند.
ب- مطالعۀ روایات اسلامی و دقت در آن نیز نشان میدهد که منظور صحابه از مکی و مدنی همین اصطلاح مشهور (در نظرگرفتن عنصر زمان) بود؛ بدلیل اینکه سورههای: توبه، فتح و منافقون- طوریکه در بحثهای آینده توضیح داده خواهد شد- از دیدگاه علمای سلف از سورههای مدنی به شمار میرود، در حالیکه سورۀ توبه کاملاً در مدینه نازل نگردیده، بلکه قسمت بیشتر آن در برگشت از تبوک در مسیر راه نازل شده است.
و همچنان سورۀ فتح در برگشت از سفرحدیبیه، سورۀ منافقون در غزوۀ بنی المصطلق نازل گردید.[14]
ج- موضوع مکی و مدنی پیوند استواری با تاریخ دارد و در چنین مواردی ما نمیتوانیم تقسیمبندی مکانی داشته باشیم، بویژه اگر بخواهیم آیات و سورههائی را که در آغاز، میانه و پایان دوران اقامت پیغمبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم در مکه یا در مدینه نازل شدهاند، دقیقا مشخص سازیم؛ زیرا پیگیری این دورانهای پیاپی طبعاً گزینش یک ترتیب زمانی را بدیهی میسازد، بطوریکه جای هیچگونه تردیدی باقی نمیماند.[15]
د- امتیاز دیگر بکار گرفتن این روش تاریخی- زمانی در تقسیمبندی آیات وسورههای مکی و مدنی قرآن- اینست که: حالات روانی مسلمانان، شرایط و تحولات اجتماعی در جامعۀ نوبنیاد اسلامی از نظر دور نمیماند، و تأثیرات محیط زیست در زند گی انسان بدست فراموشی سپرده نمیشود.[16]
بنابراین صاحبنظران و محققان علوم قرآنی این اصطلاح (اصطلاح مشهور) را انتخاب نموده و مورد اعتماد قرار دادهاند:
ابن عطیه در تفسر خود مینویسد: "کل ما نزل من القرآن بعد هجرة النبی صل الله علیه و آله و سلم فهو مدنی، سواء ما نزل بالمدينة، أو في سفر من الأسفار أو بمکة وإنما يرسم بالمكی ما نزل قبل الهجرة".[17]
علامه بقاعی، زرکشی و سیوطی نیز اصطلاح سوم را تعریف مشهور مکی و مدنی و نظر مورد اعتماد جمهور علمای تفسیر و علوم القرآن قرار دادهاند.[18]
د- فواید مهم آگاهی از علم مکی و مدنی:
1- علم بازشناسی آیات و سورههای مکی و مدنی قرآن از یک سو زمان نزول وحی الهی را بیان میکند، و از سوی دیگر آیات را چه از نظر مکان نزول ویا اشخاص مورد نظر و یا از جهت زمان نزول، تقسیمبندی میکند، و خود روشن است که این تقسیمبندیها برای تعیین زمان نزول آیات عامل بس مهمی شمرده میشود.
2- هرگاه دو آیهای از قرآن مجید در یک موضوع باشد و حکم یکی با دیگری اختلاف داشته باشد و بدانیم که یکی مکی و دیگری مدنی است، میتوانیم بگوییم که: آیۀ مدنی ناسخ حکم مکی است؛ چه از نظر زمان آیۀ مکی پیش از مدنی نازل شده است.
ابوجعفر نحاس فواید این علم را برشمرده میگوید: "وإنما يذکر مانزل بمکة والمدينة؛ لأن فيه أعظم الفائدة في الناسخ والمنسوخ؛ لأن الآية إذا کانت مکية، وکان فيها حکم، وکان في غيرها مما نزل بالمدينة حكم غيره، علم أن المدنية نسخت المكية".[19]
"شناخت مکی و مدنی فایدۀ بزرگی در ناسخ و منسوخ دارد؛ زیرا آیۀ مکی اگر حکمی برخلاف آیۀ مدنی داشته باشد، در آن صورت مدنی را ناسخ مکی گرفته میشود".
3- چون علم مکی و مدنی سیر تدریجی تعالیم قرآن، و بیان معارف اسلامی را بازگو میکند؛ بنابرآن شناسایی آن در حقیقت شناسایی تاریخ تشریع و حکمت در چگونگی نزول و کشف مراحل مختلفهای است که دعوت اسلامی گذرانده است.
4- فایدۀ دیگر علم مکی و مدنی اطمینان و اعتمادی است که در دل ما ایجاد میکند؛ چه این کار اهتمام مسلمانان را در تمام جهات مختلفۀ قرآن میرساند که حتی نزول پیش و پس از آن را نیز نقل کردهاند، و آنچه در سفر و یاحضرآمده، و آنچه به شب و یا روز نازل شده، آنچه به زمستان و یا تابستان بوده، آنچه به زمین و یا آسمان، آنچه مجمل ویا مفسر، آنچه از مکه به مدینه رفته، و آنچه از مدینه به مکه و یا به حبشه بردهاند.
وقتیکه دقت و ضبط تا این حد بود، دیگر سلامت آن و مصونیت از تغییر و تحریف مسلم وروشن میگردد، از اینجاست که علوم فراوانی از قرآن بوجود آمده که برای درک درست مفاهیم قرآنی باید آنها را قبلا دانست.[20]
بهمین جهت محققان علوم قرآنی از دیر باز به اهمیت این موضوع تأکید نموده، و آنچنان کار را سخت گرفته گفتهاند که: کسیکه مراحل مختلف دعوت را دقیقا باز نشاخته است، حق ندارد به تفسیرکتاب خدا بپردازد.[21]
بلکه توجه علمای اسلام به این کتاب بزرگ آسمانی فراتر از اینها بوده است و بالاترین درجۀ تدقیق، تحقیق، کاوش و پژوهش را در این راه بکارگرفتهاند وگستردهترین تفصیلات و کوچکترین جزئیات از نظر تیزبینشان دور نمانده است.
به عنوان مثال: وقتی به طور کلی دیدهاند که بیشتر آیات قرآن در وقت روز نازل شدهاند؛ بنابراین توجه خود را معطوف این نکته گردانیدهاند که پیگیری کنند که نزول کدامیک از آیات و سورههای قرآن از این قاعده مستثنا هستند، و مثلا به سورۀ مریم رسیدهاند و دیدهاند که آری، سورۀ مریم شب هنگام نازل شده است.
آیات نخستین سورۀ فتح نیز شب هنگام نازل شدهاند، در صحیح البخاری از عمر نقل شده است که گفت: پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم فرمود: " امشب سورهای بر من نازل شد که از هر آنچه خورشید برآن میتابد برای من ارزشمندتر است! آنگاه، شروع به خواندن فرمود: ﴿إِنَّا فَتَحۡنَا لَكَ فَتۡحٗا مُّبِينٗا١﴾ [الفتح: 1].
آیات نخستین سورۀ حج طبق روایت صحیح نیز شبانه بر آنحضرت نازل شد: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡۚ إِنَّ زَلۡزَلَةَ ٱلسَّاعَةِ شَيۡءٌ عَظِيمٞ١﴾ [الحج: 1]
این آیات شبانگاه، هنگامی که پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم از جنگ با قبیلۀ بنی المصطلق بازمیگشت و مسلمانان به فرمان پیغمبر صل الله علیه و آله و سلم در حال حرکت بودند، نازل شد.[22]
اگر این چنین، روایات صحیح را مأخذ کار خویش قرار دهیم، به آنجا میرسیم که حتی میتوانیم دریابیم که آیات قرآنی در آغاز شب یا در ساعات نیمۀ شب و یا سحرگاهان برپیغمبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم نازل شده است؟![23]
محقق معاصر داکتر صبحی صالح فواید شناسائی مکی و مدنی را چنین توضیح داده است:
"علم باز شناسی آیات و سورههای مکی و مدنی قرآن، سزاوار آن همه توجهی که به آن مبذول شده است، بوده است و درخور آنست که بحق، مسیر اصلی پژوهش علمای اسلام برای تحقیق در مراحل مختلف پیشرفت و گسترش آیین اسلام به شمار آید، و محققان و صاحبنظران از این راه گامهای حکیمانۀ وحی آسمانی قرآن را همراه با وقایع و حوادث و زمینهها وشرایط جامعۀ نو بنیاد اسلامی بازشناسند، و از همین راه نیز، چگونگی و هماهنگی و تأثیر متقابل آیین اسلام و جاهلیت را در یکدیگر، در محیط عربستان و در مکه و مدینه و در زندگی بیابان نشینان و شهرنشینان و نیز شیوههای گوناگون سخن گفتن قرآن را با مسلمانان و مشرکان و یهودیان و مسیحیان بشناسند.
بدیهی است، وقتی این علم بخواهد همۀ آن معارف گستردهای را که به اختصار از آنها یاد کردیم، به انسان بدهد، طبعا مباحث متنوع و مختلفی پیدا میکند، از یکسو تحقیق در ترتیب زمانی نزول آیات قرآن را لازم میآورد و از سوی دیگر تحقیق به منظور مشخص گردانیدن مکانی که هر قسمت از آیات قرآن در آن نازل شده است، در دستور کار این علم قرار میگیرد.
همچنین دستهبندی موضوعی آیات قرآن لازم میآید، و نیز تعیین نام و مشخصات کسانیکه آیات قرآن در رابطه به آنان نازل شده است، جزو برنامۀ این پژوهشهای علمی قراردارد.[24]
***
منظور از مکی و مدنی بودن سوره، به تبعیت از اکثر آیات و یا به پیروی از آغاز سوره میباشد.
علما و دانشمندان فن علوم القرآن در اصطلاح مکی و مدنی بودن سورهها و آیات قرآنی، سه ملاک و ضابطه دارند که پارهای مکان و محل نزول را در نظر گرفته آن را اساس بازشناسی مکی و مدنی قرار دادهاند، و دستهای، اشخاص را پایه و اساس تقسیمبندی قرار داده، و جمعی زمان نزول، ترتیب زمانی و مراحل تدریجی پیشرفت وگسترش اسلام را محور قرار دادهاند.
تعریف سوم قابل ترجیح است؛ زیرا این تعریف جامع و مانع بوده شامل تمام آیهها وسورههای قرآنی است، و هیچ آیه و یا سورهای از این تقسیمبندی خارج نمیماند.
چون علم مکی و مدنی سیر تدریجی تعالیم قرآن و بیان معارف اسلامی را بازگو میکند؛ بنابرآن شناسائی آن در حقیقت شناسائی تاریخ تشریع و حکمت در چگونگی نزول وکشف مراحل مختلفهای است که دعوت اسلامی گذرانده است و از سوی دیگر شناخت مکی و مدنی فایدۀ بزرگی در ناسخ و منسوخ دارد.
***
[1]- شرح ابن عقيل علی ألفية ابن مالك ج4 ص154.
[2]- همان مأخذ ج4 ص 159.
[3]- حسين احمد، المكى والمدنى في القرآن ج 1 ص41
[4]- فتح البارى ج8 ص656.
[5]- صحيح سنن ابن ماجه ج2 ص 19.
[6]- سنن ابن ماجه 181:2، مستدرك حاکم ج 2 ص 33.
[7]- صبحى صالح، مباحثى درعلوم قرآن ص255.
[8]- سيوطى، الاتفان ج 1 ص47
[9]- زركشى، البرهان ج1 ص 190، سيوطى، الاتفان ج1 ص47 زرقانى، مناهل العرفان ج1 ص187
[10]- محمود راميار، تاريخ قرآن ص602.
[11]- فضايل القرآن ص367، مصنف ابن ابی شيبه ج 6ص 136با سند صحيح.
[12]- تاريخ قرآن ص602.
[13]- ابن كثير، فضايل القرآن ص11.
[14]- صحيح البخارى با شرح فتح البارى ج 8 ص 512،446.
[15]- صحى صالح،مباحثى در علوم قرآن ص256.
[16]- همان مأخذ.
[17]- ابن عطيه، المحررالوجيزج5 ص 5.
[18]- مصاعد النظر ج1ص161، البرهان في علوم القرآن ج1ص187، الاتقان ج1 ص26.
[19]- الناسخ والمنسوخ ج2 ص611.
[20]- تاریخ قرآن ص603.
[21]- البرهان ج1ص 192، اتقان ج1 ص 12-13.
[22]- الاحسان في تقريب صحيح ابن حبان ج2 ص 352.
[23]- صبحی صالح، مباحثی درعلوم القرآن ص259- 260.
[24]- همان مأخذ.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر